Cartoons In haar boek Hoe vond je zelf dat het ging? De jaren 2020-2025, een selectie uit vijf jaar cartoons tekenen, legt Jip van den Toorn de absurditeiten in het wereldnieuws en de tegenstrijdigheden in het gedrag van mensen haarscherp bloot.
Tekening van 28-8-2021
Een tekening in het nieuwe boek van Jip van den Toorn waar ik maar om blijf lachen, is die van een stel dat uitkijkt op de ondergang van de aarde, met in het wassende water zinkende auto’s en vlammen aan de horizon. De man van de twee zegt: „Aan ons kan het niet gelegen hebben lieverd. Ik klikte altijd het korte bonnetje bij de zelfscankassa.”
Mijn lach is er een van ongemak, van schurende schaamte, van betrapt zijn. De klimaatcrisis stop je niet met futiele handelingen, en toch doen mensen er vastberaden aan mee. Vanuit de overtuiging dat ook kleine beetjes helpen. Van den Toorn vergroot die machteloze vastberadenheid om het goede te willen doen uit tot potsierlijke afmetingen. Klimaatcrisis en sneue zelffelicitatie komen vloeiend samen.
De manier waarop Van den Toorn het politieke weet te verbinden met het persoonlijke is één van redenen dat haar boek Hoe vond je zelf dat het ging? De jaren 2020-2025, een selectie uit vijf jaar cartoons tekenen, zo’n knaller is. Het is onophoudelijk grinniken en je hoofd schudden als ze de absurditeiten in het wereldnieuws en de tegenstrijdigheden in het gedrag van mensen blootlegt. Haarscherp en ongenadig fileert ze het moderne leven en de moderne tijd, die, als je met haar blik kijkt, aan elkaar hangen van pijnlijk belachelijke gebeurtenissen en handelingen.
Sinds Van den Toorn (1993) in 2020 begon met cartoons voor de Volkskrant is ze razendsnel uitgegroeid tot een van de beste cartoonisten van het land. In 2022 won ze al de Inktspotprijs, voor beste politieke tekening van het jaar, een onderscheiding die haar een kleine mediastorm opleverde, aangezien ze de eerste vrouw en de jongste was die de prijs ooit won. Haar doorbraak was dan ook een klein wonder in een vak dat nauwelijks doorstroom kent. Kranten doen nauwelijks tot geen moeite nieuw talent een kans te geven. Ze is voor de Nederlandse cartoonwereld wat Aimée de Jongh voor de Nederlandse strip is: een flonkerende ster die een bijna dichtgeslibd genre weer spraakmakend maakt.
In haar boek toont ze een verbluffende rijkdom aan mooi getekende, rake grappen en treffende observaties. Met een donkere ondertoon, want het mensbeeld dat uit haar tekeningen oprijst is allesbehalve florissant: we zijn op zijn best naïef, vaker narcistisch, bot, onverschillig, gemakzuchtig of egoïstisch. Als nuance houdt Van den Toorn oog voor de ontmoedigende eisen van de moderne wereld: de sociale druk om te shinen, de barrières bij het goede willen doen. Mensen liggen wakker van hoe je correct woke moet zijn of duurzaam moet leven: „Zaten jullie dan nog op Russisch gas? Wij importeren al jaren verantwoord gas uit Denemarken.” Fijn, zo’n buurman die het je inwrijft.
Veel venijn zit er in typeringen van vriendinnen, ouders en mannen. Mannen zijn niks zonder hun gadgets. De ene keer blijkt een vrouw de persoonlijkheid van haar nieuwe vriend te hebben verward met zijn Facebook-tijdlijn, een andere keer heeft een man even geen mening omdat zijn podcasts met zomervakantie zijn. De man wordt dan getekend met een leeg gezicht, zonder mond en ogen. Technologie infecteert ook de liefde. Helemaal van nu, een tekening van afgelopen zomer, is ‘Romantiek anno 2025’, met een plaatje van een tegen elkaar geleund stel, van wie de man zwijmelt: „Ik heb ChatGPT over je verteld.”
Extreem zwartgallig zijn de mensen die zeggen geen kinderen te nemen. Van den Toorn formuleert hun motivering in een cartoon met twee afzonderlijke ballonnen, voor het noodzakelijke ritme van de mededelingen. Een stel tegen een man achter een kinderwagen: „Voor de toekomst van onze kinderen… hebben we besloten geen kinderen te nemen.” Achter die simpele, paradoxale mededeling ligt een afgrond van defaitisme.
De virtuositeit van een cartoon schuilt in de complexe, bijna onwerkbare opdracht een situatie te schetsen die zowel direct herkenbaar is als een originele draai geeft aan het gegeven. Van den Toorn kan dat als geen ander. Ook de tekeningen uit de eerste jaren, deels in 2022 al gebundeld in haar boek Crisis, zijn nog volkomen begrijpelijk. In dit nieuwe boek staat her en der een toelichting op cartoons, terwijl dat eigenlijk nauwelijks nodig is.
Haar ‘beeldcolumns’, zoals Van der Toorn haar cartoons aanvankelijk noemde, bouwt ze doorgaans op met tekstballonnen en een onderschrift. Een zeldzame keer dat ze het beeld voor zich laat zich spreken is een grap met als onderschrift ‘Door alle pfas had Pasen dit jaar een ander tintje’, bij een plaatje van paaseieren zoekende kinderen met een radioactieve gloed om hen heen.
Terecht vertrouwt ze doorgaans op haar oor voor taal om de grap een extra twist te geven. Een goed voorbeeld is een tekening met twee plaatjes van dezelfde vrouw in de regen: links schreeuwend van ergernis, rechts onaangedaan en opgewekt. Het onderschrift luidt ‘Een snelle test om er achter te komen of je boven de dertig bent’. Dat beeld van twee emoties zou afdoende kunnen zijn, maar de pay off is dat de blije vrouw roept: „Oh, wat heerlijk voor de plantjes”. Met die tuttige toevoeging is de grap volmaakt af, en krijgen dertigers nog een sneer over hun burgerlijkheid toe.
Niet alles laat zich bekijken als een grap. Geregeld schieten onverholen ergernis en verbeten woede naar de voorgrond. Zeker als het over racisme, Gaza, perverse machthebbers of rechtse lulkoek gaat, en dat gaat het vaak. Van den Toorn is een vurige tegenstem in een almaar verrechtsend en navelstaarderiger land. De lamlendigheid van de westerse toeschouwer in deze kwesties wordt geregeld op de hak genomen. Zoals in een plaatje van een vrouw met hoofdoek en kind op de arm, uitkijkend op de rokende resten van een stad. „Maar waarom grijpt niemand in?” vraagt het kind. „Ze zijn nog even druk met hun carrièreplanning lieverd”, antwoordt de moeder. Deze rolverdeling hanteert ze vaker: tegen het cynische aanhangende commentaren uitventen via ouders die tegen hun kinderen praten. Het schuurt nog meer als de kleintjes worden belast met de moedeloosheid van de volwassenen.
Meestal lukt het gif en grap te combineren. Geniaal zijn de cartoons waarin ze (linkse) drogredeneringen over rechtse opvattingen doorprikt. Zoals de tekening waarin een stel op hun gemak kijkt naar een man in KKK-tenue (witte jurk, wit masker, witte puntmuts) met brandende fakkel. De man van het stel zegt: „Maar hij bedoelt het niet zo hoor. Hij maakt zich gewoon heel erg zorgen om het woningtekort.” Een instant klassieker in dit genre is een tekening over protesten tegen de komst van een azc, uit de zomer van 2021, van rellende figuren naast brandende autobanden, waarbij een man schreeuwt: „We zijn gewoon heel erg bang voor chaos in ons dorp.” Bij die cartoon maakt Van den Toorn de kanttekening dat ze het plaatje helaas nog jaarlijks zou kunnen plaatsen.
Zo schuimt dit dikke boek van lekker gemene en tot nadenken stemmende schimpscheuten. Van den Toorn, enthousiast kickbokser, weet ook buiten de ring tegenstanders onderuit te halen. Haar satire doet pijn als je je eigen ondeugden herkent, maar komt nooit zonder bevrijdende lach.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC