De Libische kustwacht valt reddingsschepen van hulporganisaties aan op de Middellandse Zee – met schepen die zijn gedoneerd door Europa. ‘Ze schoten gericht op de plek op de brug waar de stuurman altijd staat.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
Die nacht en ochtend waren er al twee reddingsoperaties geweest, en Ayla Emmink (35) had zich net even teruggetrokken om uit te rusten. ‘We waren op weg naar een derde boot in nood, maar het zou nog een paar uur duren voordat we daar waren’, vertelt de plaatsvervangend reddingscoördinator op de Ocean Viking, een schip van de Franse hulporganisatie SOS Méditerranée.
‘Terwijl ik in mijn cabine lag, hoorde ik ineens een ratelend geluid, van metaal tegen metaal. Nu is er op het schip wel vaker lawaai, er is voortdurend onderhoud. Maar dit was anders. Ritmischer. Voor mij was het meteen duidelijk: dit is het geluid van machinegeweren.’
Toen Emmink door een patrijspoort naar buiten keek, zag ze hoe een schip van de Libische kustwacht op hoge snelheid naderde. ‘Zodra ik op de brug kwam, bleek dat vier ramen van de stuurhut kapot waren. Er was geschoten op de plek waar de stuurman en de reddingscoördinator altijd staan. Op de grond zag ik mijn collega’s – als door een wonder was er niemand gewond.’ Pas na twintig minuten schieten lieten de Libiërs de Ocean Viking gaan.
De aanval op het reddingsschip van SOS Méditerrannée, eind augustus, staat niet op zichzelf. Een maand later was het alweer raak, toen de Sea-Watch 5 onder vuur werd genomen.
Volgens een recent rapport van de Duitse hulporganisatie Sea-Watch komt het steeds vaker voor dat de Libische kustwacht niet alleen migranten in hun boten, maar ook de reddingsschepen op de Middellandse Zee aanvalt. Terwijl Sea-Watch in 2016 nog drie geweldsincidenten telde, waren het er elf in zowel 2023 als 2024, en al negen in de eerste negen maanden van 2025. Bijna alle aanvallen vinden plaats in de internationale wateren (in het Libische of Maltese zoek- en reddingsgebied).
Na het geweld tegen de Europese reddingsschepen stuurden 38 Europarlementariërs een brief aan de Europese Commissie met het verzoek op te houden met de steun aan de Libische kustwacht. De agressie tegen vluchtelingen en hulpverleners vindt namelijk dikwijls plaats vanaf schepen die door de Europese Unie zijn gedoneerd.
‘Als deze aanvallen doorgaan, is het een kwestie van tijd voordat een kogel afgevuurd door een in de EU getrainde kustwachter, vanaf een door de EU betaalde boot, een EU-burger doodt, wiens enige misdaad het redden van levens op zee is’, aldus de brief, die vanuit Nederland door Tineke Strik (GroenLinks-PvdA) werd ondertekend.
De patrouilleboot die de Ocean Viking onder vuur nam, was voorheen in gebruik door de Italiaanse financiële politie. In 2023 werd het vaartuig aan de Libische grensautoriteiten geschonken.
De samenwerking tussen de EU en de internationaal erkende Libische regering in het westen van het land begon in 2017. Sindsdien heeft de EU honderden miljoenen aan de Libische kustwacht en andere ordediensten geschonken, onder andere via het Trust Fund for Africa (69 miljoen euro) en de zogeheten Eubam-missie voor hulp bij ‘grensmanagement’ in Libië (minstens 237 miljoen euro). ‘Niet al dat geld gaat naar de kustwacht, maar een deel wel, onder andere naar trainingen’, zegt Matteo Colombo, Libië-specialist bij denktank Clingendael.
In ruil voor die schenkingen houdt de Libische kustwacht bootvluchtelingen tegen. Critici plaatsen vraagtekens bij de effectiviteit van het Europese beleid: hoewel migratie vanuit Libië aanvankelijk afnam, loopt die nu al jaren weer op. Ondertussen maakt de Libische kustwacht zich stelselmatig schuldig aan misdaden tegen de menselijkheid, concludeerde een fact finding mission van de Verenigde Naties in 2023.
Vluchtelingen en andere migranten die worden onderschept op zee eindigen namelijk in Libische detentiecentra. Daar worden ze afgeperst: pas als familieleden geld sturen, komen ze vrij. Ook is er sprake van marteling, moord, verkrachting, dwangarbeid en (seksuele) slavernij. De VN roepen daarom op om alle directe en indirecte steun aan de kustwacht en andere Libische actoren stop te zetten.
Van de kant van de Europese Commissie is het echter stil. ‘Misschien wordt over de aanvallen op reddingsboten gesproken achter gesloten deuren’, zegt Colombo. ‘Maar als er openlijke kritiek vanuit Brussel komt, is de kustwacht misschien niet meer zo coöperatief. Zolang het niet echt noodzakelijk is openlijk iets te zeggen, zullen ze het niet doen.’
De reddingswerkers zelf voelen zich verlaten door Europa. ‘Toen we werden beschoten, hebben we zelf een Mayday-signaal afgegeven’, zegt Emmink. ‘We hebben ook het Italiaanse zoek- en reddingscoördinatiecentrum gebeld om te vragen om hulp. Maar ze zeiden: daar hebben we geen middelen voor. Uiteindelijk hebben we ook de Navo en andere instanties gebeld om te vragen om een escorte. Al was de onmiddellijke dreiging op dat moment weg, we voelden ons nog niet veilig. Maar niemand reageerde.’
Nu, een paar maanden later, wordt er nog steeds gewerkt aan de reparatie van de schade aan de Ocean Viking. Al die tijd heeft het schip niet kunnen uitvaren. Sommige bemanningsleden twijfelen of ze het nog wel verantwoord vinden om in de huidige omstandigheden reddingen te doen. ‘De impact van de aanval is heel groot, ook op andere hulporganisaties’, zegt Emmink.
De rubberboot waarnaar ze op weg waren, is nooit gered. Emmink: ‘Er waren geen andere schepen in de buurt die konden helpen. We weten niet wat er met de opvarenden is gebeurd. Of ze zijn verdronken, of ze zijn teruggehaald naar Libië.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant