In het Braziliaanse Amazonewoud spelen zwaarbewapende agenten een kat-en-muisspel met goudzoekers
Terwijl landbouw oprukt aan de rand van het gebied, vernietigen deze criminelen het bos van binnenuit
De goudkoorts woekert door het leefgebied van het inheemse Yanomami-volk, en bedreigt hun voortbestaan
Door Joost de Vries
Fotografie en video Nicola Zolin
Diep in het Amazone-woud, op 170 kilometer van de bebouwde wereld, dobbert een brandende kano. Vlammen dansen in de buik van het stalen bootje. Knetterend vreet het vuur zich door de boeg, het bruine water van de rivier Uraricoera loopt naar binnen. De sissende, giftige, stinkende rookwolken vormen een donkere pluim boven het groene bladerdek.
Twee uur eerder. Drie mannen klimmen een schuine rivieroever op en daar, verscholen tussen de bomen, vinden ze waarnaar ze op zoek waren. In het regenwoud staat een pannetje rijst op een gasfornuis. In een kapotte koelbox liggen hompen bedorven vlees te stinken in de klamme hitte. Het is een unheimisch tafereel, maar de politiebrigadier, zijn jonge collega-agent en de rechercheur van Funai, het Braziliaanse overheidsinstituut voor inheemse volkeren, slaan er amper acht op. Ze hebben geen tijd te verliezen.
Hun opdracht is simpel: vernietig alles. Kisten, zeilen, tafels, pannen, kledingstukken, werktuigen, flessen motorolie, jerrycans benzine, de agenten gooien alles op een grote hoop. Het is zwaar werk. De brigadier heeft zijn geweer op de grond gelegd. Met een kapmes hakt zijn collega een buis van een waterpomp. De Funai-rechercheur duwt een stalen bak de rivier in. Vanwege de risico’s die ze lopen, mogen de agenten niet met naam worden opgevoerd. Om hen heen zoemt het woud en ruist het water.
In dit kampement leven goudzoekers maandenlang onder barre omstandigheden. Uit de rivierbodem zuigen ze zand en kostbare mineralen op. Die illegale goudwinning tast het regenwoud aan, oerbomen moeten ervoor sneuvelen, rivieren raken vervuild.
Toen de agenten het kamp naderden, vluchtten de goudzoekers halsoverkop het dichte bos in dat zich naar alle windrichtingen uitstrekt. Ze lieten hun machines en provisorische tenten achter. Wat resteert is een groezelige plaats delict, midden in het beschermde territorium van het Yanomami-volk.
De jonge agent sjouwt de waterpomp naar de grote hoop. Dan klinkt plots het gebrom van een buitenboordmotor: een naderende boot. Drie goudzoekers keren terug. In een mum van tijd staat de politiebrigadier langs de oever. Hij trekt zijn pistool en lost een reeks schoten. Pápápápápá.
Deze mannen vechten namens president Luiz Inácio Lula da Silva (80) aan de frontlinie van zijn strijd tegen de illegale goudwinning. Dagelijks worden agenten van de Força Nacional, een landelijke elite-eenheid, door helikopters gedropt in het territorium van de Yanomami. Daar jagen ze op de criminele indringers die zich als termieten door de Braziliaanse jungle vreten.
Vanuit de politiehelikopter oogt de Amazone als een diepgroene oceaan, een oerbos zonder eind. Maar niets is minder waar. De mens vernietigde in de afgelopen halve eeuw al een vijfde van het grootste regenwoud ter wereld. Wetenschappers waarschuwen dat het Amazonegebied een kantelpunt nadert, waarna het zich niet meer kan herstellen. Delen van het woud stoten inmiddels meer koolstofdioxide uit dan ze opnemen.
Aan de randen van de jungle rukt de landbouw op, bomen maken plaats voor veeteelt en soja. Van buiten naar binnen trekken bulldozers rechte strepen door het groen. Wegen verschijnen en vertakken zich als visgraten.
En ook diep in het woud vindt de vernietiging plaats. Door goudkoorts bevangen criminelen dringen met boten en vliegtuigjes door tot de meest afgelegen stukken regenwoud. Ze kappen bomen, slaan gaten in het bos en vervuilen rivieren met het giftige kwik waarmee ze goudkorrels uit de aarde zeven.
Onder Lula’s voorganger, de extreemrechtse president Jair Bolsonaro, werd hen geen strobreed in de weg gelegd. Tijdens zijn mandaat van 2019 tot eind 2022 trokken naar schatting twintigduizend goudzoekers het beschermde gebied van de 31 duizend Braziliaanse Yanomami in en richtten er grote schade aan.
Dit verhaal gaat over Lula’s pogingen om die goudzoekers te verdrijven uit het regenwoud, om de kwetsbare Yanomami te beschermen tegen vergiftigde rivieren en oprukkende malaria en om de Amazone te redden van de ondergang – en met de Amazone de wereld van naderend klimaatonheil.
De komende twee weken ontvangt de linkse president in Amazonestad Belém een lange stoet wereldleiders voor de Conference of the Parties, de jaarlijkse poging van de wereld om klimaatverandering een halt toe te roepen. Daar zal hij zijn Amazone-successen uitventen en benadrukken dat zijn internationale collega’s meer moeten doen. Deze dertigste klimaatconferentie, zo waarschuwde Lula al, is de ‘COP da verdade’, de COP van de waarheid.
Tientallen kilometers stroomopwaarts vanaf de plek waar de agenten een goudwinningsoperatie ontmantelen, stroomt de Uraricoera langs het Yanomami-dorpje Palimiu. Kinderen duiken in het water, kruipen op de wal en storten zich onmiddellijk opnieuw in de rivier. In de schaduw van lemen huizen schillen vrouwen cassavewortels.
In de donkere koelte van de xapono, het traditionele dorpshuis met hoog puntdak, halen gemeenschapsleider Fernando Palimitheli (43) en zijn zoon Josemah (27) herinneringen op aan de verschrikkingen van de Bolsonaro-jaren. Niet ver van Palimiu staan de kale littekens van de massale goudwinning nog in het oerwoud gegrift.
‘Een boot met goudzoekers scheurde in 2021 in volle vaart langs het dorp’, zegt Josemah. Twee kinderen werden meegesleurd door de boeggolf. ‘Mijn vader vond hun lichamen in de rivier.’ Andere kinderen stierven aan malaria, diarree en ondervoeding, zegt dorpshoofd Palimitheli, en niet alleen in Palimiu, maar in tientallen Yanomami-dorpen.
De goudzoekers namen malaria mee het woud in, de ziekte werd door muggen gretig verspreid. Tijdens de Bolsonaro-jaren vervijfvoudigde het aantal besmettingen onder de Yanomami. Volwassenen werden er flink ziek van, net als van het met kwik vervuilde rivierwater en de vissen die erin leefden.
De kleinste kinderen stierven eraan. Tussen 2019 en 2022 kwamen naar schatting 570 kinderen om. Toen Lula in 2023 aantrad en de noodtoestand in het inheemse gebied uitriep, gingen foto’s van uitgemergelde Yanomami-peuters de wereld over.
Met 96 duizend vierkante kilometer is het territorium van de Yanomami het grootste beschermde inheemse gebied van Brazilië. Nederland past er ruim twee keer in. Ook over de grens in Venezuela leven Yanomami-groepen. Eind jaren zestig liet de Amerikaanse antropoloog Napoleon Chagnon de wereld kennismaken met ‘the fierce people’, de ‘machtige krijgers’ van het Amazonewoud.
Later kreeg Chagnon stevige kritiek op zijn etnografie over ‘nobele wilden’, maar de reputatie van de Yanomami als oermensen die diep in de jungle de moderne tijd weerstaan, was gevestigd. Nu resteren nog slechts enkele Yanomami-groepen die het contact met de buitenwereld mijden.
Die buitenwereld drong zich in recente decennia met steeds meer geweld op aan het Amazonewoud en zijn beroemdste inwoners. Ook eind jaren tachtig zaaide een invasie van goudzoekers dood en verderf. Begin jaren negentig, toen er naar schatting nog tienduizend Yanomami over waren, kreeg hun leefgebied een beschermde status.
De relatieve rust hield aan tot 2019, het jaar waarin Bolsonaro aantrad, de president die hardop droomde over een terugkeer naar de militaire dictatuur waaronder hij als jonge militair had gediend. Terwijl landbouw oprukte aan de rand van het Amazonegebied, vernietigden de goudzoekers het bos van binnenuit. ‘De goudzoeker’, stelde Bolsonaro, ‘is een burger die respect verdient.’
Tijdens zijn regering ging een stuk Amazone zo groot als Nederland verloren. In het territorium van de Yanomami werd zeker 5.000 hectare oerwoud vernietigd door de goudzoekers die met baggerboten, waterpompen, hogedrukspuiten en kettingzagen vanuit rivierbochten landinwaarts kropen. Hun destructieve aanwezigheid was in een kwart van het beschermde gebied voelbaar, mede door het giftige kwik dat zich via rivieren verder verspreidde.
‘President Bolsonaro’, zegt dorpshoofd Palimitheli, ‘wilde ons uitroeien.’ Op zijn borst staan in zwarte lijnen de patronen van zijn volk. Dat de ex-president afgelopen september werd veroordeeld voor een poging tot staatsgreep, voelt als gerechtigheid, zegt de Yanomami-leider. ‘Laat hem sterven in de gevangenis.’
Vervolgens neemt de 34-jarige Adineia het woord. ‘Hoe kan het dat de indringers zich verrijken met goud uit onze grond?’, verzucht ze. ‘Die gedachte pijnigt me.’ Ze is Lula dankbaar voor zijn strijd tegen de illegale mijnbouw. ‘Hij is een verdediger van de Yanomami.’ Maar ze vreest dat het niet genoeg is, dat de invasie zich kan herhalen.
De goudzoekers varen ’s nachts langs het dorp, zegt ze. ‘Ze zijn er nog.’ Met een arm gebaart ze de ene kant op en dan de andere. ‘Stroomopwaarts zijn goudzoekers en stroomafwaarts zijn goudzoekers.’
Nadat Lula eind 2022 Bolsonaro had verslagen, reisde hij vlak voor zijn inauguratie naar de klimaatconferentie in het Egyptische Sharm El-Sheikh. Daar beloofde hij de ontbossing van de Amazone terug te brengen naar nul in 2030. ‘De wereld zal geen klimaatveiligheid kennen zonder een beschermd Amazonegebied’, stelde hij.
Het redden van de Amazone ging voor Lula niet alleen over ontbossing, maar ook over het beschermen van de inheemse inwoners, zodat zij hun cruciale rol als verdedigers van het woud kunnen vervullen. ‘Dit is een genocide’, zei hij over de crisis in het Yanomami-gebied, ‘een misdaad tegen een volk.’ Hij beloofde een einde te maken aan de illegale goudwinning en stuurde helikopters met zwaarbewapende politieagenten het woud in.
Een kleine drie jaar later heeft hij de twee beloften deels ingelost. Dit jaar gaat naar schatting 5.800 vierkante kilometer Braziliaans oerwoud verloren, minder dan de helft van de ontbossing in Bolsonaro’s recordjaar 2021. De goudwinning in het Yanomami-gebied is volgens overheidscijfers met 97 procent teruggebracht.
De Yanomami zijn Lula dan ook veel dank verschuldigd, zegt Dario Kopenawa (43), zoon van de beroemde Yanomami-activist Davi Kopenawa. Dario verruilde het regenwoud voor een kantoor in Boa Vista, de hoofdstad van de noordelijke deelstaat Roraima. Vanuit hier behartigt de vereniging Hutukara het Yanomami-belang in de buitenwereld.
Vader en zoon Kopenawa reizen komende week af naar Belém om daar niet alleen de wereld te waarschuwen voor de klimaatwraak van Moeder Aarde, maar ook om Lula bij de les te houden. De president gaf in zijn eerdere termijnen toestemming voor een grote stuwdam in het Amazonewoud en verdedigt nu olieboringen op zee voor de monding van de Amazonerivier.
‘Lula presenteert zich als een redder, maar we weten niet met wie hij allemaal onderhandelt’, zegt de Yanomami-leider. ‘We kijken naar zijn begroting en zien dat hij met een deel van het geld wegen wil aanleggen in inheems land.’
Op een rode zandweg op het platteland tussen de stad Boa Vista en het Amazonewoud houdt een politiepatrouille twee mannen aan op een motor. De agenten van de Força Nacional houden hun wapens voor hun borst terwijl een van hen de twee mannen fouilleert.
Dan stapt rechercheur Luiz Claudio (65) op ze af. ‘Hebben jullie hier vliegtuigjes gezien?’, vraagt hij vanonder zijn zwarte hoedje. De mannen schudden van nee.
Lula’s strijd tegen de goudwinning vindt ook plaats tussen de velden waar het oerwoud is geweken voor soja en mais. Vanaf hier vertrekken de propellervliegtuigjes richting de jungle met bevoorrading en brandstof voor de kampementen van de illegale goudzoekers.
Een paar dagen eerder ontdekte de politie in een stuk bos op een grote ranch een verstopt vliegtuigje. De landingsbaan en het toestel werden meteen door hen vernietigd. Rechercheur Patricia Corréa (54) toont enthousiast foto’s van het brandende toestel op haar telefoon. Het werk gaat haar aan het hart, zegt ze. In 2022 stemde ze op Lula.
Rechercheur Claudio wijst naar de wit geschilderde paaltjes langs een onverharde weg. ‘Dit kan een landingsbaan zijn. De piloten gebruiken die hekken als referentie.’ Toch geven voorbijgangers telkens hetzelfde antwoord: ze weten van niks. Veel lokale boeren zijn betrokken bij de goudwinning, vertelt Claudio.
Totdat collega Corréa een tanige man met grijs haar ondervraagt. De man wil wel wat kwijt. ‘Toen jullie vertrokken vanaf het politiebureau, wisten wij hier al dat jullie eraan kwamen.’ In dit dunbevolkte gebied zijn het niet de criminelen, maar de agenten die in de smiezen lopen.
Dan klinkt een monotoon gebrom. Rechercheurs Claudio en Corréa kijken omhoog en volgen met hun blik een klein vliegtuigje tot het uit het zicht verdwijnt. Vandaag levert hun operatie niets op.
De Amazonestad Boa Vista is niet alleen een vertrekpunt voor goudzoekers, sinds begin 2024 is hier ook het hoofdkwartier gevestigd van Lula’s politiemissie. Op een namiddag halverwege oktober zitten agenten, rechercheurs, Funai-medewerkers en vertegenwoordigers van inheemse organisaties in een zaal rond een lange tafel. Airconditioning houdt de tropische hitte buiten.
Een groot scherm toont de statistieken van de afgelopen twee jaar: bijna 8.000 politieoperaties uitgevoerd, 200 kilo goud geconfisqueerd, 230 kilo kwik, 34 vliegtuigen vernietigd, 122 baggerschepen, 218 boten, 697 kampementen.
‘Het is een kat-en-muisspel’, zegt Cleide de Souza, de missieleider met lang grijs haar die de briefing voorzit. Hoewel de meeste goudzoekers inmiddels zijn gevlucht, blijven honderden hun geluk wagen in het enorme Yanomami-gebied, vertelt ze. De politie jaagt ze op en vernietigt hun machines en voertuigen, maar de goudgravers beginnen in een volgende rivierbocht simpelweg opnieuw.
Het goud blijft lonken, zeker nu het duurder is dan ooit. In oktober ging een troy ounce (31,1 gram) door de grens van 4.000 dollar. Toch keren de arme mannen en enkele vrouwen die maandenlang ploeteren in het oerwoud zelden rijk terug naar de stad. Gemiddeld 70 procent van de buit gaat naar investeerders die het transport en de machines financieren, zegt Nilton Tubino, de man die Lula aanstelde als hoofd van de operatie.
De doorgewinterde zestiger bevindt zich elders in Brazilië, en staat de Volkskrant te woord via videoverbinding. ‘Er blijft een klein deel over voor de arbeiders die daarvan ook nog tegen woekerprijzen in de jungle voedsel en transport moeten betalen.’ Het is een vorm van moderne slavenarbeid, stelt hij.
Volgens Tubino zijn er geen bewijzen voor de geruchten dat de georganiseerde misdaad de goudwinning heeft overgenomen. Wel zijn corrupte lokale politieagenten erbij betrokken, zegt hij. De illegale activiteiten worden voornamelijk gefinancierd door lokale ondernemers die hopen op extra rendement, stelt hij. ‘Denk aan een restauranteigenaar die ernaast investeert in de goudwinning. Het is een kapitalistisch model.’
Waihiri Hekurari (40) racet op een quad met daarachter een platte kar over een hobbelweg tussen hoog gras. De kar is gevuld met dozen met eten en medicijnen voor zijn dorp Surucucu, een Yanomami-gemeenschap op een hoogvlakte van grasland omringd door regenwoud. De pakketten zijn zojuist bezorgd door een helikopter.
Waihiri Hekurari
Op deze hoogvlakte bestaan twee werelden naast elkaar: niet ver van het inheemse dorp bevindt zich een militaire basis met betonnen vliegveld. Het leger is hier al decennia gevestigd, niet om de Yanomami te beschermen, maar omdat 40 kilometer verderop de Venezolaanse grens loopt.
Wanneer Hekurari, gekleed in sportief blauw shirt, op zijn vierwieler aankomt bij de xapono, verdringen naakte kinderen en vrouwen met ontbloot bovenlijf zich rond de kar. Hij roept een paar opdrachten en een groep jongens tilt de dozen het ronde gebouw in.
Als Yanomami-activist probeert hij vanuit het woud een brug slaan naar de ‘niet-inheemse’ wereld, vertelt hij een moment later wanneer hij een rondleiding geeft door het ziekenhuis dat de regering-Lula naast zijn dorp bouwde. De legertenten die aanvankelijk duizenden malariapatiënten opvingen, zijn vervangen door een betonnen gebouw. In een zaal liggen patiënten in hangmatten. ‘Er is veel verbeterd’, zegt hij. ‘Maar in onze dorpen hebben we nog steeds niet genoeg medicijnen.’
Hekurari kan de angst van de Bolsonaro-jaren nog niet van zich afschudden. Lula heeft de Yanomami gered, zegt hij, maar precies daar zit zijn vrees. ‘We hebben hem nog steeds heel hard nodig.’ Over een jaar moet de president, dan 81 jaar oud, de Braziliaanse kiezers er opnieuw van overtuigen dat hij de beste persoon is om het land te leiden.
In peilingen gaat hij vooralsnog aan kop, maar in 2022 boekte hij een zeer nipte overwinning op Bolsonaro. Grofweg de helft van de Brazilianen helt naar rechts. Als Lula verliest en een rechtse opvolger de politiemissie zou staken, dan keert de invasie nog heviger terug, voorspelt Hekurari. ‘Dan zullen wij Yanomami drie keer zoveel lijden als de vorige keer.’
Pápápápápá. Boven het water weerkaatsen de knallen tussen de hoge begroeiing. De politiebrigadier en de jonge agent staan klaar langs de oever om de confrontatie aan te gaan, maar de waarschuwingsschoten doen hun werk. De boot met goudzoekers verdwijnt vol gas in een bocht van de rivier.
Een seconde lijkt alles stil, dan zoemt en tjirpt de jungle weer. De brigadier laat zijn pistool zakken. ‘Jammer’, zegt de Funai-rechercheur. Hij was al in een kano gestapt om de achtervolging in te zetten. ‘Ze hadden een sterkere motor. We konden ze niet inhalen.’
De agenten richten zich weer op hun missie: het vernietigen van het kamp en de machines van de goudzoekers zodat die hun destructieve werk hier niet kunnen voortzetten. Goud vinden ze dit keer niet. ‘Ze dragen het op hun lichaam’, zegt de brigadier. Langs de oever staan wel tonnen met cassiteriet, een tin-oxide dat een paar tientjes per kilo oplevert. De rechercheur laat zijn ogen over het zwartfonkelende zand gaan. ‘Ik schat zo’n 900 kilo, bijna een ton.’
Dan giet hij een jerrycan benzine leeg over de opgestapelde spullen. Een moment later kruipt het vuur over het fornuis, vindt de gastank en slaat in sissende steekvlammen wild om zich heen. Rookwolken omhelzen dikke boomstammen.
Als laatste krijgt ook de door de goudzoekers achtergelaten kano een benzinedouche. De rechercheur drukt de knop van zijn gasbrander in, de politiebrigadier geeft het bootje een duw met zijn laars.
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
Nicola Zolin is een Italiaanse fotograaf die sinds 2015 verbonden is aan de Volkskrant. Hij werkt over de hele wereld aan sociaal en maatschappelijke thema's.
Ruim drie jaar geleden kreeg Dion Mebius bij wijze van relatiegeschenk zijn eigen boom in Spanje. Het kurkeikje is een van de drie miljard bomen die Frans Timmermans als Eurocommissaris aankondigde voor 2030 te willen planten. De Volkskrant ging op zoek naar de boom – en ontdekte dat de gedroomde herbebossing verder weg lijkt dan ooit.
Bij een grootschalige politieactie in de favela’s van Rio de Janeiro dinsdag kwamen 132 mensen om het leven. ‘Operação Contenção’, die een jaar in de maak was, is de dodelijkste politieactie in Rio ooit. Een reconstructie.
Water is een van ’s werelds grootste bronnen van energie, inspiratie, plezier en – steeds vaker – zorg. Deze zomer vraagt de Volkskrant fotografen wereldwijd wat water in hun ogen en in hun land betekent. Deze week: een Braziliaans plaatsje ‘waar de rivier de oceaan ontmoet’.
Source: Volkskrant