REGIO - Het aantal keer dat verdachten en het Openbaar Ministerie (OM) afspraken maken over de hoogte van een straf neemt in snel tempo toe. Dat blijkt uit een inventarisatie van de NOS en de regionale omroepen. Door het OM in Den Haag zijn de afgelopen drie jaar zeker 49 keer zogeheten procesafspraken gemaakt. Meestal gaat het om drugszaken of het witwassen van geld. De deals moeten wel altijd goedkeuring krijgen van een rechter.
Bij het maken van procesafspraken sluiten verdachten en het OM een deal: in ruil voor een lagere straf, ziet de verdachte af van een uitgebreide rechtszaak. Dat scheelt veel tijd bij zowel het Openbaar Ministerie als de rechtbanken, maar hoeveel tijd exact kunnen ze niet aangeven.
In 2021 werden er voor het eerst procesafspraken gemaakt in Nederland. Eind 2022 kwam er 'toestemming' van de hoogste rechter voor dit nieuwe middel.
Sindsdien hebben procesafspraken een enorme vlucht genomen, blijkt uit een analyse. De afgelopen drie jaar zijn in Nederland zo'n 550 keer procesafspraken gemaakt.
Bij de rechtbank Den Haag gaat het om 49 zaken. Daarvan was 29 keer bij de rechtbank zelf, de overige twintig deals waren zaken in hoger beroep bij het Gerechtshof.
Strafrechtdeskundige Laura Peters van de Rijksuniversiteit Groningen houdt bij hoe vaak er procesafspraken worden gemaakt, omdat het OM en de rechtspraak die gegevens zelf niet registreren. 'Het is een vaste praktijk geworden in Nederland', constateert zij.
Een procesafspraak is een overeenkomst tussen het OM en een verdachte over de afdoening van een zaak. Ze spreken af wat bewezen kan worden verklaard en welke straf daarop moet volgen.
'Vaak staan daar toezeggingen aan elkaar tegenover', zegt Peters. 'De verdachte werkt mee aan het snel, vlot afdoen van een strafzaak in ruil voor een wat mildere strafeis.'
Zo veroordeelde de rechtbank in mei van dit jaar een man uit Zoetermeer tot 4,5 jaar cel na het maken van procesafspraken. De man had zich schuldig gemaakt aan gemaakt grootschalige handel in cocaïne en het witwassen van zeer grote geldbedragen. Het ging om in totaal 387 kilo cocaïne en ruim 4,8 miljoen euro in contanten.
De officier van justitie gaf aan, zo blijkt uit het vonnis, dat zij 'in het geval er geen procesafspraken zouden zijn gemaakt, een gevangenisstraf van zes jaar en negen maanden passend had gevonden'.
Het OM mag maximaal een derde minder straf eisen, dus bijvoorbeeld twee jaar cel in plaats van drie jaar. In ruil daarvoor legt de verdachte zich neer bij de verdenking. Advocaten voeren geen verweer, horen geen getuigen en de verdachte gaat in principe niet in hoger beroep.
Niemand is verplicht afspraken te maken. Als de officier van justitie of een verdachte het niet ziet zitten om een deal te sluiten, gebeurt het niet.
Zo wilde een van de verdachten in de zaak rond de diefstal van 1400 kilo cocaïne uit de haven van Antwerpen graag procesafspraken maken, maar weigerde het OM.
Na de diefstal ontstond in Den Haag en Alphen aan den Rijn een golf van geweld in de vorm van aanslagen op woningen. Het OM vond het daarom te belangrijk de zaak gewoon op zitting te behandelen.
De rechtbank Den Haag noemt 'het maken van procesafspraken een goede manier om omvangrijke zaken sneller af te doen'.
'De rechter toetst de door de verdediging en OM gemaakte procesafspraken zorgvuldig en stemt daar niet zonder meer mee in. De rechter kan in voorkomende gevallen ook besluiten om van de gemaakte procesafspraken af te wijken. Zo houdt de rechter altijd het laatste woord.'
Volgens de Rotterdamse rechter Jacco Janssen worden procesafspraken alleen goedgekeurd 'als het niet te veel in het voordeel of het nadeel is van de verdachte'.
Het sluiten van deals is eigenlijk een noodgreep geweest. De rechtbank in Limburg begon ermee in 2021 om een aantal oude zaken weg te werken, terwijl de rechtbank in Rotterdam mogelijkheden zag om de vaak lange processen rond georganiseerde criminaliteit sneller af te handelen.
'In het ideale geval is er geen behoefte aan procesafspraken', zegt Peters. 'Maar we zitten met capaciteitsgebrek. Het alternatief is dat sommige zaken nooit worden afgedaan. Dan kun je beter met wat water bij de wijn iemand toch een straf laten ondergaan.'
De meeste afspraken worden gemaakt in zaken waar geen directe slachtoffers zijn, constateert onderzoeker Laura Peters.
'Grootschalige cocaïnehandel, de productie van synthetische drugs en witwassen. Het gaat ook om financieel-economische criminaliteit. Dus dan heb je het over omkoping, fraudedelicten of verduistering.'
Het grote voordeel voor het OM en de rechtspraak is dat ze honderden zaken sneller kunnen afhandelen. Er zijn minder zittingen, extra onderzoek is niet meer nodig vooral het uitblijven van een hoger beroep scheelt enorm.
Janssen: 'Wij besparen daardoor best veel tijd in de rechtspraak, die we kunnen besteden aan andere typen zaken die nu wel eens op de plank blijven liggen.'
Volgens het OM zijn er zaken waar tien zittingsdagen voor stonden ingepland, die nu binnen één dag konden worden afgerond. Rechter Jacco Janssen heeft dezelfde ervaring.
Toch zijn er ook valkuilen, zegt onderzoeker Laura Peters. Zaken waarin een deal is gesloten, worden niet meer volledig behandeld op zitting. Dat kan ten koste gaan van de controleerbaarheid van het proces.
'We moeten niet afzakken tot achterkamertjesjustitie', zegt Peters, die er op wijst dat het OM ook steeds meer kleinere zaken zelf afhandelt, zonder tussenkomst van de rechter. Ook die tendens gaat al ten koste van de openbaarheid.
Rechter Janssen verzekert dat procesafspraken altijd op een openbare zitting worden beoordeeld. 'Iedereen moet begrijpen wat er gebeurt.' Op dit moment is overigens nog niet wettelijk vastgelegd wanneer procesafspraken toelaatbaar zijn en wanneer niet. Die wetgeving is nog in de maak.
Source: Omroep West Den Haag