Tien jaar geleden sprak de internationale gemeenschap af: we gaan de opwarming van de aarde intomen, tot ruim onder de 2 graden. Dat doel raakt uit zicht. En toch, zeggen experts, is het Klimaatakkoord van Parijs van grote waarde geweest.
Door Maarten Keulemans
Illustraties Van Santen & Bolleurs
Graphics Eleanor Mohren
Ziehier de menselijke uitstoot van broeikasgassen, door de tijd heen. Dé oorzaak van de opwarming van de aarde.
Al in 2010, op de klimaattop in Cancún, besloot de internationale gemeenschap: dat kan zo niet langer. Het klimaat mag in geen geval 2 graden of meer dan vroeger oplopen.
Tijdens de klimaattop van Parijs, in 2015, koppelde men dat voornemen aan concrete afspraken. Om onder de 2 graden te blijven, moet de wereld zijn uitstoot terugbrengen, tot 3 miljard ton in 2100.
En wat is precies: ‘onder’ de 2 graden? Daarom sprak men in Parijs af: we streven naar 1,5 graad opwarming. Dat kan maar op één manier, berekende men.
Terug naar nul uitstoot in 2070. En daarna mínder dan nul uitstoot. Oftewel: broeikasgassen uit de lucht halen. Bijvoorbeeld door bossen te planten die CO2 opzuigen.
Maar wat gebeurde er daarna in de praktijk? De uitstoot van broeikasgassen ging verder omhoog.
Maken we nog wel kans de opwarming tot 2 graden te beperken?
Bron van graphics: Climate Action Tracker (2024). * Historische uitstoot-gegevens van november 2024.
Wat een ontlading, die zaterdagmiddag in de grote congreszaal van het Parc des Expositions in Le Bourget, even buiten het centrum van Parijs. Gejuich. Tranen. Keurig in pak gestoken heren en dames, die elkaar in de armen vallen. Klimaatpaus Al Gore, die een staande ovatie geeft. De Franse president François Hollande, die samen met zijn buitenlandminister Laurent Fabius en secretaris-generaal Ban Ki-moon van de Verenigde Naties de wave doet.
Groots en galmend waren dan ook de woorden die Hollande even daarvoor had gesproken. Parijs heeft door de tijd heen wel wat revoluties gezien. ‘Maar de revolutie die vandaag tot stand is gebracht is de mooiste en de vreedzaamste’, sprak de inmiddels oud-president. ‘12 december 2015 zal voor altijd een belangrijke datum blijven voor de planeet.’
Een klimaatakkoord. Eindelijk. ‘Het was ontroerend, voor mij ook’, vertelt Ivo de Zwaan, destijds hoofd van de Nederlandse onderhandelaars. ‘Je moet beseffen dat we al zeker sinds de klimaattop van Kopenhagen in 2009 hierover aan het onderhandelen waren. En nu was er dit akkoord. Veel breder en ambitieuzer dan we gehoopt hadden. Velen zagen dit als het begin van echt het aanpakken van het klimaatprobleem.’
Zo kwam het dat op die winterdag 156 – en uiteindelijk 195 – landen hun handtekening zetten onder wat het Klimaatakkoord van Parijs is komen te heten. Met als belangrijkste belofte: wij, de landen van de wereld, zullen ervoor zorgen dat we onze uitstoot van broeikasgassen zoveel beperken dat de gemiddelde wereldtemperatuur ‘ruim onder’ de 2 graden opwarming blijft, ten opzichte van vroeger, zo rond 1900. Op aandringen van de armste landen legde men zelfs vast wat ruim onder de 2 graden precies betekent: niet meer dan 1,5 graad.
Het was een aanscherping waarvan Andries Hof, klimaatbeleidsexpert en destijds een van de rekenmeesters van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), toch wel even ophoorde. Hof is immers een van de experts die uitrekent hoeveel broeikasgassen men dan minder mag uitstoten. Hij schrok van het resultaat. ‘Destijds dachten we: lager dan 2 graden Celsius kan bijna niet. Maar we moesten wel, omdat er vraag was naar nog lagere scenario’s.’
Alleen met een bijzondere ingreep slaagden de wetenschappers erin de oplopende temperatuur verder naar beneden te krijgen. Om op 1,5 graad te komen, zou er bij voorkeur zoiets moeten komen als ‘negatieve emissies’, besefte Hof. Dat is jargon voor het massaal aanplanten van CO2-opzuigende bossen, of het afvangen en ondergronds opslaan van vrijkomend CO2.
‘Technisch kon het. En we wisten dat elke tiende graad opwarming bóven de 1,5 graad veel impact heeft’, herinnert Hof zich. ‘Maar onder wetenschappers was er discussie. We zagen hoe pijnlijk de maatregelen zijn die je nodig hebt om op 1,5 graad te komen.’
Op 12 december 2015 waren er maar weinigen die daarover wilden nadenken. De wereld had net een zinderend hete, recordwarme zomer beleefd, 2015 was het warmste jaar tot dan toe gemeten. Bovendien was Parijs nog geen maand eerder in het hart getroffen door de terreuraanslagen in onder meer het Bataclantheater. De westerse wereld was van slag, er was behoefte aan een gloriemoment.
En dan nu dit akkoord. De sfeer van ‘geweld en verdeeldheid’ was plots omgeslagen in een ‘van hoop en eensgezindheid’, jubelde de Volkskrant in een commentaar. Terwijl de top in Parijs nog van start ging met ‘een draak van een ontwerptekst’, herinnert De Zwaan zich. ‘Maar er was toch een gevoel van: we gaan dit redden. Er was in de samenleving veel druk. En dat voelden we.’
In 2015 leek de wereld op weg naar de ondergang. Doe niks, en de uitstoot van broeikasgassen loopt deze eeuw geleidelijk verder op, van zo’n 55 gigaton CO2-‘equivalenten’ aan broeikasgassen per jaar, tot meer dan 100 in het jaar 2100.
Dit grijze gebied toont de geschatte uitstoot van broeikasgassen, inclusief marge. Die marge wordt groter naarmate je verder in de toekomst kijkt, vanwege de toenemende onzekerheid.
Het gevolg: een wereldtemperatuur die oploopt tot een slordige 4, misschien zelfs 5 graden warmer dan vroeger.
Rampzalig. Grote delen van de ijskappen zouden onomkeerbaar smelten. Vele meters zeespiegelstijging zouden op den duur onvermijdelijk worden. In Zuid-Europa zouden hittegolven tot wel 7 graden heter worden, en élke zomer plaatsvinden.
En het klimaatbeleid dat de wereld uitvoerde, zou dat maar een beetje verlagen, tot zo’n 3,6 graad.
Een enorm verschil met wat er nodig is om op 2 graden, laat staan 1,5 graad te komen.
In Parijs beloofden de landen daarom veel meer te doen. Alleen: ook dát was niet genoeg om de wereld richting de 2 graden te krijgen.
Er was meer nodig.
Bron van graphics: Climate Action Tracker (2015)
Maar hoe verander je een mammoettanker van richting? Of in dit geval, hoe verander je de wereldwijd stijgende uitstoot van broeikasgassen, die vooral sinds 1950 lijnrecht en in hoog tempo omhoogschiet, in een daling?
Niet in één keer, met een abrupte ruk naar beneden, dat wisten alle betrokkenen natuurlijk ook wel. Daarom bedachten de onderhandelaars van de VN-lidstaten iets anders. Een mechanisme, dat bekend kwam te staan onder de garage-achtige naam ‘ratcheting up’ – omhoogkrikken.
Prima als de deelnemende landen aan het Klimaatakkoord van Parijs niet in één klap konden toezeggen hun uitstoot genoeg te beperken. Als ze het in de jaren daarop maar wél deden. Stapje voor stapje, zoals je een zware auto omhoogkrikt, zouden de deelnemende naties hun klimaatbeloften aanscherpen. En om de vijf jaar zou men een ‘global stocktake’ houden, een peilmoment waarop de rekenmeesters kijken of het al een beetje opschiet.
Neem Europa, wieg van de Industriële Revolutie. Na de top in Parijs legde de Europese Unie plechtig vast haar broeikasgassen in het jaar 2030 met ten minste 40 procent te verminderen, ten opzichte van het jaar 1990. Drie jaar later deed de EU er een schepje bovenop. In het jaar 2050 is de EU volledig ‘klimaatneutraal’, liet de unie plechtig vastleggen in de databank met klimaatbeloften van de VN-klimaatorganisatie UNFCC. Weer een jaar later krikte de EU haar beloften nog wat op. In 2030 stoten we niet 40, maar 55 procent minder broeikasgassen uit dan in 1990, kondigde de unie officieel aan.
Zo begon de mammoettanker, héél langzaam, belofte voor belofte, van koers te veranderen.
Vóór ‘Parijs’ becijferde Climate Action Tracker (CAT), een wetenschappelijke organisatie die de prognoses doorrekent, dat het klimaatbeleid op dat moment zou zorgen voor 3,6 graden opwarming in 2100.
* Roze gebied: Marge van raming
In de jaren daarop begon die verwachting gaandeweg te dalen. Het klimaatbeleid maakt dus verschil.
* Roze gebied: Marge van raming
Nog wat gunstiger zou het gaan als alle landen zich aan hun beloftes houden. Ergens rond de 2,1 graden, zouden we dan uitkomen.
* Roze en lavendel gebieden: Marge van raming
Sinds 2017 bestudeert Climate Action Tracker ook wat er zou gebeuren in het geval dat alles meezit. Ook die verwachting werd steeds gunstiger.
We zouden dan kunnen uitkomen net ónder de 2 graden. Maar dat is alleen als alles écht meezit.
Bron van graphics: Climate Action Tracker. * Roze, lavendel, en lichtgroene gebieden: Marge van raming
De eerste keer dat we onder de 2 graden kunnen komen! ‘Overeenkomst van Parijs keerpunt’, kopte Climate Action Tracker eind 2020 zelfs voorop zijn jaarlijkse overzicht, in een zeldzaam moment van optimisme. ‘Het is duidelijk dat het klimaatakkoord van Parijs klimaatactie aandrijft’, aldus de CAT-onderzoekers. ‘De schattingen voor de opwarming tegen het einde van de eeuw zijn de afgelopen vijf jaar met 0,7°C gedaald.’
Deze week kwam het VN-milieuagentschap Unep met de nieuwste cijfers. De mammoettanker koerst af op een wereld die eind deze eeuw 2,3 of 2,5 graden is opgewarmd, constateert het Unep daarin. Tenminste: als landen hun beloften voor de nabije toekomst nakomen. De kans dat we onder de 2 graden opwarming blijven, is dan 25 tot 37 procent.
Veel zat dan ook onverwacht mee, vertelt Hof. Zo pakte de economische groei wat lager uit, door onder meer corona. ‘En de prijs van vooral zonnepanelen is veel sneller gedaald dan iedereen had verwacht’, zegt Hof. Zo duikelde de totaalprijs per megawattuur elektriciteitsopwekking met zonnecellen van meer dan 400 euro in 2009 naar zo’n 50 euro in 2024, lager nog dan die van steenkool (100 euro) en gas (65 euro). ‘Daardoor ging de overgang naar hernieuwbaar sneller dan we dachten.’
‘Veel meevallers’ is eveneens de conclusie van een vorige week verschenen, Britse analyse van tien jaar Parijsakkoord. In 2015 voorspelde het Internationaal Energieagentschap nog dat de wereld in het jaar 2040 jaarlijks 34 gigawatt aan zonnepanelen zal installeren, en 40 tot 45 gigawatt aan wind. In werkelijkheid was dat vorig jaar al 553 gigawatt aan zon en 120 gigawatt aan wind – een overschrijding van vijftien, respectievelijk drie keer de verwachting voor 2040.
Maar dat is de toch wat theoretische werkelijkheid van de prognoses en de grafieken. Intussen steeg de opwarming van de aarde in de werkelijke wereld gewoon verder.
In 2016: 1,3 graden warmer. In 2023: 1,4 graden. Vorig jaar: voor het eerst iets boven de 1,5 graden. Smeer de grillige pieken uit tot een rechte lijn en de wereld is nu gemiddeld ruim 1,3 graden warmer dan in 1900. Nog een jaar of vijf en we zullen officieel de grens van 1,5 graad opwarming passeren. ‘Dat lijkt me op basis van onze berekeningen voor het Unep nu echt wel onvermijdelijk’, erkent Michel den Elzen van het Planbureau voor de Leefomgeving. ‘Terugkeren naar 1,5 graden tegen 2100 kan nog wel. Maar dat is wel onzekerder en uitdagender geworden.’
De laatste prognoses beloven weinig goeds. Hoezeer allerlei landen ook de krik bedienen: afgelopen vijf jaar kreeg de internationale gemeenschap de verwachte wereldtemperatuur nauwelijks verder naar beneden. Zelfs als alle landen zich aan hun afspraken houden, is de wereld in het jaar 2100 pakweg een halve graad warmer dan de afgesproken 2 graden.
De beloften van de deelnemende landen aan het klimaatakkoord werden afgelopen jaren weliswaar wat scherper. Maar intussen stijgt de uitstoot zélf na de dip van het coronajaar 2020 meer dan iedereen had voorzien, blijkt uit een analyse van Climate Action Tracker: van 50 miljard ton in 2020 naar meer dan 57 miljard ton vier jaar later. ‘Terwijl de wereld in 2020 de daling toch echt wel moest hebben ingezet’, zegt Hof.
Een deel van de verklaring is dat de politieke en economische aandacht verschoof, wég van het klimaat, denken kenners. Eerst door corona, daarna door de Russische inval in Oekraïne en het geweld in het Midden-Oosten. Veel landen verleggen daardoor hun prioriteiten. Eerst de defensie op orde en de economie beschermen, is in veel landen het heersende gevoel.
Zo hangt de vlag er, tien jaar na Parijs, alsnog somber bij. Om onder de 1,5 graad opwarming te blijven, zouden we in het huidige tempo nog maar voor drie jaar aan uitstoot ‘over’ hebben. Al over vijf jaar zou de wereld eigenlijk 40 procent mínder broeikasgassen moeten uitstoten dan in 2019, en om op koers te blijven voor de 2 graden, 25 procent minder. Maar voorlopig gaat de uitstoot omhoog in plaats van omlaag.
‘We gaan de opwarming zeker niet beperken tot 1,5 graad en ook niet tot 2 graden’, zegt Hof. ‘Dat is gewoon te moeilijk. Dus nu wordt het spel: de klimaatverandering beperken, zover we kunnen.’ Zorgen maakt hij zich onder meer over India, met haast anderhalf miljard inwoners het grootste land ter wereld. ‘India heeft nog veel economische groeipotentie, wat natuurlijk fijn is’, zegt Hof. ‘Maar als India hetzelfde pad van uitstoot volgt als China, hebben we een groot probleem.’
En er is het beruchte probleem van landen die zich niet aan hun woord houden.
Dit zijn drie van de grootste uitstoters van broeikasgassen. Samen zijn China, de VS en de EU goed voor haast de helft van de totale uitstoot. Maar er zijn grote verschillen per land.
De EU is het braafste jongetje van de klas. De uitstoot daalt er al sinds 1990.
De 27 EU-landen haalden hun doel voor 2020 en liggen op koers voor hun doelen voor 2030 en 2035 (de groene puntjes).
Anders zit dat met de VS. Het land haalde met moeite zijn doel voor 2020, en lijkt niet meer op koers te liggen voor zijn doelen voor 2030 en 2035.
Een van de hoofdredenen: Donald Trump. Die stapte uit het klimaatakkoord. Dat zal de afname van broeikasgassen waarschijnlijk vertragen.
In het moderniserende China steeg de uitstoot van broeikasgassen alleen maar. Het land is nu de grootste uitstoter van de wereld.
Maar het lijkt erop dat ook China nu zijn ‘piek’ heeft gepasseerd. Komende decennia zal zijn uitstoot afnemen.
De grote vraag is alleen: gaat dat snel genoeg?
Bron van graphics: UNEP Emissions Gap-rapport (2025); Milieuprogramma van de Verenigde Naties (2024). Kaartgegevens OpenStreetMap contributors.
In een vrijdagochtend verschenen onderzoek analyseert het PBL de klimaatkoers van 25 landen. De conclusie: slechts negen landen zijn overtuigend op weg om hun afspraken te halen. Maar daaronder bevinden zich bijvoorbeeld ook Rusland en Turkije, landen die hun klimaatdoel zó ruim hebben geformuleerd dat ze het onmogelijk kunnen missen.
Onder de landen die hun beloften waarschijnlijk hopeloos gaan missen, bevinden zich intussen grote uitstoters. Zoals Groot-Brittannië, Brazilië, Canada, Argentinië en de Verenigde Arabische Emiraten. De uitstap van Trump uit het Klimaatakkoord van Parijs zal intussen komende jaren alleen al leiden tot een slordige 4 miljard ton aan CO2 extra in de dampkring, bleek al eerder uit een doorrekening. Oftewel: wat Nederland in het huidige tempo in een kwart eeuw tijd zou uitstoten.
En als de wereld op de huidige weg doorgaat? Dan zit er rond het jaar 2050 een gat van liefst 30 miljard ton broeikasgasuitstoot tussen klimaatbelofte en werkelijkheid, becijfert het PBL in een net verschenen deelanalyse. Om een indruk te geven: dat is ruwweg wat de hele wereld rond 1980 aan broeikasgassen uitstootte. We gaan dan af op tegen de 3 graden opwarming eind deze eeuw, met een risico van een op vijf dat we over die grens heen gaan.
‘Onze inspanningen in Parijs hebben in elk geval bijgedragen aan een bepaalde omslag’, vindt oud-klimaatonderhandelaar De Zwaan. ‘Er worden weliswaar weer stapjes teruggezet, het stokt nu een beetje. Maar er gebeurt ook heel veel wél. Ik vind het verbazingwekkend hoeveel duurzame energie er nu al wordt opgewekt. De transitie is wel degelijk ingezet.’
‘Het Klimaatakkoord van Parijs maakt een wereld van verschil’, vindt ook hoogleraar systeemtransities Heleen de Coninck (TU Eindhoven, Radboud Universiteit). ‘Tien jaar geleden was de wereld echt anders. Denk aan de windparken, zonnepanelen op daken, aan de klimaatrechtszaken die worden gevoerd. Op dit moment trekt de golf zich weer wat terug. Maar dit gaat niet meer van de politieke agenda. Het urgentiegevoel gaat niet meer weg.’
De wereld slaagt er nog altijd bij lange na niet in zijn belofte om de opwarming van de aarde te beperken tot hoogstens 2 graden na te komen. Naar verwachting is de aarde eind deze eeuw 2,3 tot 2,5 graden warmer.
De wereldwijde uitstoot van broeikasgassen zal over tien jaar zo’n 10 procent lager liggen. Een duidelijke daling, maar bij lange na niet genoeg om de opwarming van de aarde onder de 1,5 graad te houden.
Alleen met draconische maatregelen kan de wereld een opwarming met meer dan 1,5 graad voorkomen’, waarschuwde het internationaal klimaatpanel IPCC afgelopen week in weer een alarmerend rapport. Gaan de Nederlandse maatregelen ver genoeg?
Source: Volkskrant