In Noorwegen woedt een strijd tegen de invasieve bultrugzalm, die de Atlantische zalm zou verdringen. Met hekken en netten proberen de Noren de verketterde vis tegen te houden. Maar of die echt zo’n bedreiging is?
Door Jeroen de Visser
Fotografie Julius Schrank
Het was een grijze zomerdag in 2023 toen de toenmalige Noorse minister van Milieu Espen Barth Eide, gekleed in een waterdichte overall, een grijze zalm oppakte en voor de camera’s de oorlog verklaarde aan ‘deze invasieve soort’. ‘Het worden er steeds meer en we willen ze hier niet’, zei Eide.
De verketterde exoot is de bultrugzalm, waarvan er steeds meer in Noorse rivieren opduiken, vooral in de noordelijke regio Finnmark. Daar verjaagt hij volgens de Noorse autoriteiten de Atlantische zalm en vervuilt hij het water. Afgelopen zomer hielden de Noren met hekken en netten 160 duizend exemplaren tegen.
Het hekwerk in de Vesterelva-rivier. In andere gebieden zoals in de Grense Jakobselv-rivier mogen geen vallen gebruikt worden, dus gebruikt men daar harpoenen.
De bultrugzalm, ook wel roze zalm genoemd, komt oorspronkelijk uit het noordelijke deel van de Stille Oceaan. Het waren de Russen die de vis in de jaren zestig aan hun noordwestkust introduceerden om de lokale visserij een impuls te geven. Sindsdien eist de vis steeds meer terrein op, zelfs in de Maas is de soort al eens gespot.
De bultrugzalm is een koloniaal kanon vanwege zijn tweejarige cyclus. Na de geboorte zwemmen ze naar zee, waar ze schaaldieren en vissen eten. In hun tweede zomer komen ze terug om zich voort te planten. Sommige gaan terug naar de rivier waar ze geboren zijn, andere trekken verder. Vooral in oneven jaren, zoals dit jaar, wemelt het in Noorse rivieren van de bultrugzalm.
Tijdens de paaiperiode krijgen de mannetjes een roodroze kleur en een bult op hun rug. Na de transformatie zien ze er een stuk minder appetijtelijk uit – de reden dat ze ook weleens zombiezalmen worden genoemd.
De Noren vrezen dat de zombievis de toch al bedreigde Atlantische zalm verder verdrukt. Die plant zich langzamer voort, laat zich intimideren door de bultrugzalm en vindt minder eten door de toegenomen concurrentie.
Een visfuik in de Tana-rivier. Gevangen bultrugzalm wordt geslacht. Deze vissen zijn niet meer geschikt voor menselijke consumptie.
Dus binden de Noren de strijd aan met de verketterde vis. Onderzoeker Roar Sandodden van het Noorse Veterinair Instituut (NVI) zag toe op de bouw van een 420 meter lang aluminium vishekwerk in de Tana-rivier. Het hek leidde de vissen naar een kooi. De bultrugzalm werd eruit gehaald, verdoofd en gedood. Daarna meldde de visfabriek zich voor de karkassen. Alle andere vissen werden doorgelaten.
‘We hebben er 28 duizend gevangen, meer dan in 2023. We worden er steeds beter in’, zegt Sandodden. Elders was de vangst juist lager dan twee jaar geleden, toen er in totaal 250 duizend bultrugzalmen werden gedood. Dat kan erop wijzen dat de tactiek werkt.
Medewerkers aan het werk bij de visfuik in de Tana-rivier.
De Noorse regering steekt veel geld in de oorlog. Bedrijven mochten experimenteren met een AI-gestuurd sluissysteem, dat op basis van cameraherkenning vissen doorliet of tegenhield. Sandodden hoopt dit systeem in 2027, het volgende oneven jaar, ook te gebruiken. ‘Het scheelt veel mankracht en het is beter voor de inheemse vissen.’
Runar Kjaer van natuuronderzoeksinstituut Nibio doet DNA-onderzoek om de migratie van de vis in kaart te brengen. Ook monitort hij de waterkwaliteit in een aantal rivieren, waaronder de tussen de bomen kronkelende Grense Jakobselv-rivier, die de grens met Rusland vormt. Hier mogen de onderzoekers geen vallen plaatsen, dus gebruiken ze een harpoen om de bultrugzalm te vangen. ‘We snijden een heel klein stukje van de vis af om in het lab een DNA-profiel te kunnen maken.’
Onderzoekers van NIBIO aan het werk in een zijstroom van de Grense Jakobselv-rivier en in het laboratorium, waar ze DNA-monsters van roze zalm onderzoeken.
Kjaer probeert te voorspellen hoe de migratie van de bultrugzalm gaat verlopen. Ook zoekt hij een antwoord op de vraag waarom de vis niet gewoon op dezelfde plek blijft. ‘De stijgende temperatuur van de oceaan kan een verklaring zijn, maar we weten het niet zeker’, aldus de onderzoeker.
Een andere vraag is hoe schadelijk de bultrugzalm eigenlijk is. De rottende vissen voegen nutriënten aan het water toe, wat vervuilend kan zijn en het ecosysteem beïnvloedt. De bultrugzalm kan ook een bedreiging zijn voor riviermosselen, die afhankelijk zijn van de Atlantische zalm en forel als gastheer. Maar er zijn ook positieve effecten, zoals een toename van insecten in de buurt van de rottende vissen. ‘We zien van alles wat en het is ook per rivier anders’, aldus Kjaer. ‘Maar het negatieve krijgt meer aandacht.’
De oorlogsverklaring van de Noorse overheid is dus mogelijk prematuur. Volgens Kjaer gaat het vooral om een voorzorgsmaatregel, uit angst voor verdere daling van de populatie Atlantische zalm. Die loopt al jaren terug vanwege overbevissing, milieuvervuiling en de Noorse kweekzalmen, die leiden tot ziekten als luis en tot genetische verzwakking. ‘De opkomst van de bultrugzalm wordt gezien als de nekslag voor de Atlantische zalm, maar we weten niet zeker of dat wel klopt’, zegt Kjaer. ‘Je kunt beter iets doen aan de kweekindustrie, maar daar spelen grote economische belangen.’
Sandodden van het NVI erkent dat er nog geen hard bewijs is dat de bultrugzalm schade toebrengt. ‘Maar als je het ongehinderd laat doorgaan, dan zijn er over een paar jaar tien keer zo veel als de Atlantische zalm. Dat moet wel effect hebben.’
Ook in de Tana-rivier krimpt de populatie Atlantische zalm, maar die trend begon al lang voor de komst van de zombiezalm. Ooit werd hier de meeste zalm van het land gevangen, maar vijf jaar geleden kwam er een visverbod. Nu doen lokale vissers en landelijke politici alles wat ze kunnen om de populatie te herstellen. Sandodden: ‘De zalm is al honderd jaar extreem belangrijk voor Noorwegen en veel mensen wonen hier vanwege de visserij. Het is dus niet gek dat ze alles uit de kast halen.’
Jeroen Visser is correspondent Scandinavië en Finland voor de Volkskrant. Hij woont in Stockholm. Hiervoor was hij correspondent Zuidoost-Azië.
Julius Schrank werkt sinds 2010 voor de Volkskrant. Hij was een van de eerste fotografen die investeerden in een drone, sindsdien heeft hij die techniek uitgewerkt en geperfectioneerd. Hij is begaan met mens en natuur en specialiseert zich in vraagstukken rondom milieu.
De laatste nomaden van Europa voelen zich bedreigd in hun voortbestaan en eeuwenoude tradities. Een windmolenpark in het noorden van Noorwegen verstoort de jaarlijkse migratie van hun kuddes rendieren.
Het waren Russen die ooit de koningskrab uitzetten in de Barentszzee. Het zijn Noorse vissers die nu voor een recordbedrag aan koningskrab exporteren, mede dankzij de boycot van Russische producten.
Onder de Zweedse stadje Kiruna ligt de grootste ijzerertsmijn ter wereld. En vlakbij ligt nóg een klomp zeldzame aardmetalen. Klein minpunt: de grond in het stadshart verzakt door al het delven. Dus Kiruna moet een stukje opschuiven. Kosten: 1,5 miljard euro.
Source: Volkskrant