Bij een grootschalige politieactie in de favela’s van Rio de Janeiro dinsdag kwamen 132 mensen om het leven. ‘Operação Contenção’, die een jaar in de maak was, is de dodelijkste politieactie in Rio ooit. Een reconstructie.
Door Joost de Vries
Tientallen lichamen vullen het Praça Saõ Lucas, het Sint Lucasplein aan de rand van sloppenwijk Complexo da Penha in Rio de Janeiro. Het plein is eigenlijk meer een kruispunt. De lijken vormen een lange rij in het midden van een straat aan die kruising. De mannen zijn vrijwel allemaal naakt op onderbroek of korte broek na, waarover later meer. Hun lichamen vertonen kogelwonden. Huilende moeders zoeken naar hun zonen, buurtbewoners filmen met hun telefoons dit morbide tafereel. De boodschap: dit is wat de politie van Rio de Janeiro ons aandoet.
Bewoners hebben de lichamen uitgestald van de mensen die zijn gedood bij de politieactie tegen de drugsbende Comando Vermelho.
Silvia Izquierdo / AP, Ricardo Moraes / Reuters, Pablo Porciuncula / AFP
Buurtbewoners hebben de lichamen opgehaald uit een nabijgelegen bos, een stukje oerwoud dat enkele heuvels bedekt tussen twee favela’s, het Complexo do Alemão en het Complexo da Penha. In dit woud hield een dag eerder de ‘Bope’ huis: het bataljon voor speciale politieoperaties van de staat Rio de Janeiro. Het insigne van de Bope is een doodshoofd, doorkliefd door een dolk, en twee gekruiste pistolen. De Bope kwam dood zaaien deze dinsdag. Zeker 120 mensen kwamen om.
Het is nog nacht wanneer 2.500 agenten van de civiele en militaire politie van de staat Rio de Janeiro zich verzamelen voor een politieactie die een jaar in de maak was: Operação Contenção, wat zoiets betekent als ‘operatie beteugeling’. Aan het hoofd van de missie staat Claudio Castro, de rechtse gouverneur van de staat waarvan de iconische stad deel uitmaakt.
Via X en Bluesky
Castro, een bondgenoot van de veroordeelde oud-president Jair Bolsonaro, was ook gouverneur in 2021 toen in de sloppenwijk Jacarezinho 28 mensen omkwamen bij een politieoperatie. Dat was tot deze week het bloedigste politieoptreden in Rio ooit. Het bleek slechts een voorbode van waartoe Castro nog meer in staat was.
De politie-eenheden nemen in het donker hun posities in rond de sloppenwijken van Alemão en Penha, waar naar schatting 110 duizend mensen wonen. De wijken zijn in handen van het Comando Vermelho, het Rode Commando, een drugsbende die eind jaren zeventig ontstond in de gevangenis van Rio en uitgroeide tot een van de grootste criminele organisaties van Brazilië. De politie gaat vandaag de favela’s in met ruim 60 arrestatiebevelen voor drugsbazen op zak.
Agenten voeren verdachten af die zijn gearresteerd tijdens Operação Contenção in Rio de Janeiro.
Mauro Pimental / AFP
Op de met bos begroeide heuvelrug die de sloppenwijken scheidt, vormt een eenheid van geharde elite-agenten in het donker een lange rij op het hoogste punt, op zo’n 200 meter hoogte. Een dag later zal politiebaas Marcelo Menezes spreken van een ‘Bope-muur’.
Inwoners van de favela’s Alemão en Penha worden wakker in een nachtmerrie. De eerste berichten over vuurgevechten zijn nog van voor zessen ’s ochtends. De militaire politie sluit het net rond de wijken en drijft de bendeleden van het Comando Vermelho richting het woud.
Via X
De politie maakt gebruik van twee helikopters, meerdere drones, 32 gepantserde voertuigen en twaalf sloopwagens. De bendeleden slaan terug met alles wat ze in huis hebben: machinegeweren, bommen en zelfs drones met explosieven. Ze blokkeren toegangswegen met brandende autowrakken. Dikke rook en het eindeloze geratel van geweervuur stijgt op boven Rio.
Het zwaartepunt van de strijd vindt plaats in de ochtend, maar de politieoperatie duurt meer dan twaalf uur. Een dag later verklaart de politiechef dat de batterijen van de camera’s die de agenten op hun lichaam dragen maximaal twaalf uur meegaan en dat zodoende het slot van de operatie niet is gefilmd.
Politiechef Menezes doet uit de doeken hoe de politie de strijd heeft verplaatst naar de bosrijke heuvels. Het woud biedt meestal uitkomst voor het Comando Vermelho: bij kleinere politieoperaties is het een goede plek om heen te vluchten. De heuvels staan ook bekend als het ‘drugstribunaal’, hier voert de drugsbende executies uit. Er vinden ook minder gewelddadige activiteiten plaats, buurtbewoners verbouwen groenten en fruit in het woud.
Deze dinsdag wacht de criminelen in het bos een onaangename verrassing: o muro do Bope. De eliteagenten van de Bope schieten met scherp. Wie niet wordt gedood, vlucht richting de Serra da Misericórdia, de ‘berg van genade’ in het midden van het bos. Inmiddels zijn de bendeleden aan alle kanten omsingeld.
Het politieplan is zowel een valstrik als een strategie om de overige favelabewoners te sparen. Woensdag zegt Castro erover: ‘De strijd vond volledig plaats in het bos. Ik denk niet dat mensen daar aan het wandelen waren.’ Volgens de gouverneur zijn de doden vrijwel zeker allemaal bendeleden. ‘Als er fouten zijn gemaakt, zijn dat kleine, verwaarloosbare fouten die zullen worden opgehelderd.’
Inwoners van de favela's zoeken naar doden op de Serra da Misericórdia, de ‘berg van genade’.
Jose Lucena via ZUMA Press, Andre Coelho / EPA
Aan het eind van de dinsdag bericht Castro dat ruim 80 criminelen zijn opgepakt en 64 mensen zijn gedood, onder wie vier politieagenten.
Buurtbewoners bergen de doden uit het woud en stallen ze uit op het asfalt, zodat de hele wereld ze kan zien. Woedende familieleden spreken van een afslachting. Getuigen stellen dat lichamen vastgebonden waren en steekwonden vertonen.
In de wijk Penha staan mensen naast de lichamen, bedekt met een spandoek waarop staat: 'Claudio Castro moordenaar en terrorist'. Ook bij het gouvernementspaleis protesteren inwoners van de favela's Alemão en Penha.
Silvia Izquierdo / AP, Wagner Meier / Getty Images, Ricardo Moraes / Reuters
Politiechef Menezes uit kritiek op het feit dat de lichamen zijn ontbloot: het zou een poging zijn om hun bende-identiteit te verhullen. De soldaten van het Comando Vermelho kleden zich vaak in camouflage-uniformen.
De foto’s van het lichamenprotest gaan de wereld over. Mensenrechtenorganisaties uiten harde kritiek op het politieoptreden. Gouverneur Castro spreekt van een ‘historische operatie’ en een ‘groot succes’. Hij krijgt bijval van tal van rechtse gouverneurs van andere Braziliaanse staten.
Gouverneur Claudio Castro leidt een vergadering in Rio de Janeiro, een dag na de dodelijkste politieoperatie in de geschiedenis van Brazilië. Rechts: de lijkzakken op de binnenplaats van het mortuarium.
Pablo Porciuncula / AFP, Janaina Quinet / Reuters
De linkse president Luiz Inácio Lula da Silva belegt een spoedoverleg en pleit daarna op X voor samenwerking tegen de georganiseerde misdaad, maar zwijgt over het hoge aantal doden.
De politie stelt het dodental bij naar 121. De Defensoria Pública, een overheidsinstantie die burgers juridische bijstand verleent, meldt dat 132 mensen zijn omgekomen.
Brazilië kiest zondag tussen de extreemrechtse Bolsonaro en de linkse Lula. Alles wijst op verlies van de zittende president, die met meer wapens en meer politie beloofde dat ‘criminelen als kakkerlakken zullen sterven op straat’. De werkelijkheid is dat ze alleen maar méér terrein hebben gewonnen.
Het verhaal "Fica Suave" ('blijf relaxed, het komt wel goed’) toont de wereld van het Braziliaanse meisje Thay. Fotograaf Sabine van Wechem volgt haar al meerdere jaren en portretteert het dagelijkse leven in de favela Vila Cruzeiro in Rio de Janeiro.
In Rio de Janeiro zag fotograaf en regisseur Maeve Stam (41) dat vrouwen zich met tape beplakken om het contrast tussen zongebruinde en bedekte huid zo scherp mogelijk te maken. ‘In Rio geldt: hoe bruiner, hoe beter.’
Joost de Vries is de correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont sinds 2020 in Mexico-Stad en maakt reportages van de grens met de Verenigde Staten tot aan de pampa's van Chili en Argentinië.
Source: Volkskrant