is columnist voor de Volkskrant.
Woensdag, verkiezingsdag, blijkt het voormalige nazikamp een plaats vol hoop. Dat komt door de stemhokjes, omringd door schetsen van het kamp in de oorlogsjaren. De stembus kijkt uit op een informatiezuil over ‘deportatie’.
Vanuit Kamp Westerbork zijn in de Tweede Wereldoorlog 107 duizend mensen gedeporteerd naar Duitse vernietigingskampen. Het ‘herinneringscentrum’ van het voormalige kamp ligt in de bossen van het Drentse Hooghalen. De enige bebouwing in de omgeving bestaat uit radiotelescopen en een handvol boerderijen. Voor een stembureau lijkt dit een vergezochte locatie.
Maar de kiezers komen met honderden, uit dorpen op een half uur fietsen: Beilen, Westerbork en Hooghalen. Maar ook uit Amsterdam, Egmond aan Zee, Zeeland. Een complete hbo-klas uit Leeuwarden komt stemmen, qua papierwinkel best een gedoe.
‘Ik ben joods en we vieren hier de democratie’, klinkt het. Ook: ‘Hier is het stemrecht bevochten.’ Koos Strating fietste er tien kilometer voor om. Op deze plek, waar je ‘ziet wat er gebeurt als het fout gaat’, wil hij ‘een bladzijde omslaan’.
Heb je Geert Wilders gezien, op het Jeugdjournaal? ‘Daar hoorde ik ’m zeggen dat iedereen met een Nederlands paspoort een Nederlander is. Dat zégt hij. Maar zo doet hij niet.’
De voorzitter van het stembureau is uiteraard strikt neutraal, maar wil wel iets kwijt. ‘Dit is het feest van de democratie. Laten we ervoor zorgen dat het een democratie blijft. Op deze locatie mag je dit zeggen, vind ik.’
Op andere oorlogsgedenkplaatsen kon je woensdag ook stemmen. Het Anne Frankhuis in Amsterdam was al vaker stemlocatie. Net als in Westerbork werd deze keer voor het eerst een stembureau geopend in Kamp Amersfoort en Kamp Vught.
Dat heeft te maken met het ‘gewicht’ van deze verkiezingen, maar vooral ook met herdenken in tijden van toegenomen polarisatie. Hoe positioneer je de Holocaust tegen hedendaagse gruwelen zoals in Gaza? En hoe vertel je het verhaal van een oorlogskamp als de laatste overlevenden er niet meer zijn?
Het stembureau helpt om bezoekers de geschiedenis in te trekken. Jos en Anne uit Beilen vinden het bijzonder om hier te stemmen: ‘Je mag je mening geven op een plaats waar dat vroeger juist niet kon.’ Daarna? Eerst koffie, dan het herinneringscentrum bekijken, want daar waren ze nog nooit geweest.
In Westerbork is het lastiger herinneren dan elders. Van het kampterrein diep in het bos is bijna niets over. Waar ooit barakken stonden, met prikkeldraad en wachttorens, resteert een eindeloze grasvlakte. Alleen de houten commandantsvilla bestaat nog, bijna vergaan onder een metershoge glazen stolp.
Gebruik je je verbeelding, dan zit het kampterrein vol verrassingen. In het bos voorbij de radiotelescopen doemt ineens een monument op voor in 1944 doodgeschoten verzetsstrijders. Zou je in de aarde wroeten, dan vind je scherven: huisvuil van Molukse gezinnen die hier na de oorlog arriveerden met koffers vol nieuwe trauma’s.
‘Ik ben blij dat mijn vader niet meer mee hoeft te maken dat fascisme zich weer zo openlijk manifesteert’, zegt Manja Pach. Haar vader, een Duits-Joodse communist, ontsnapte in de oorlog uit Westerbork. Zonder Manja was dit herinneringscentrum er niet geweest.
Haar verhaal blijkt al vaak verteld. Het doet ertoe, al kende ik het niet. Als twintiger woonde Manja in 1971 de Dodenherdenking bij in Westerbork. Slechts enkele andere bezoekers kwamen opdagen. Een sloopbedrijf brak de laatste kampbarakken af. ‘Ik was verbijsterd, echt perplex. Ik dacht: hier wordt mijn geschiedenis afgebroken.’
Toen dankzij Manja’s inzet het herinneringscentrum werd geopend, was de toenmalige burgemeester niet blij. Liever wilde hij de zwarte bladzijde van Kamp Westerbork ‘uit het geschiedenisboek’ scheuren.
Ze draagt een gedicht voor van Willem Wilmink, over de joodse goochelaar Ben Ali Libi, vermoord in een concentratiekamp. ‘En altijd als ik een schreeuwer zie met een alternatief voor de democratie, denk ik: jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar voor Ben Ali Libi, de goochelaar.’
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns