is cultuurhistoricus, Europa-expert en co-auteur van de Atlas van Afgehaakt Nederland.
De VVD valt uit elkaar in twee delen: NRC-liberalen tegenover Telegraaf-liberalen. Dat is wat we hoogstwaarschijnlijk de komende verkiezingen gaan meemaken. Daarmee komt een eind aan de laatste brede volkspartij die Nederland nog over had. Slecht nieuws, vooral omdat het opnieuw de samenwerking met Wilders’ PVV was die een traditionele bestuurspartij suïcidaal uiteen liet spatten. Zoals eerder het CDA.
De scheidslijn in de VVD symboliseert, vrees ik, een riskante breuklijn in onze samenleving: die tussen bestuurlijk-institutioneel Nederland en een volkser Nederland. Zeg maar Buitenhof versus Vandaag Inside. Twee Nederlanden die elkaar als bedreiging zien. Het institutionele, theoretisch opgeleide Nederland ziet de andere kant als bedreiging van de democratische rechtstaat; het ‘paling-populistische’ Nederland vindt dat de gevestigde orde de toekomst van Nederland op het spel zet. De ene helft ligt wakker van klimaat en rechtsstaat. De andere helft van migratie, criminaliteit en technocratische regelgekte.
Hoe gaan we om met deze breuklijn in de Nederlandse samenleving? Vooral daarover zouden de komende verkiezingen moeten gaan. Na het echec van het vorige brokkenpilootkabinet hunkert iedereen naar een stabiele regering. Naar een kabinet van bestuurlijk competente middenpartijen dat moedig complexe problemen oplost en eindelijk eens de rit uitzit.
De denkfout die daarbij gemaakt wordt, is dat de politieke middenpartijen – CDA, D66, VVD en GroenLinks-PvdA – nog zouden samenvallen met het maatschappelijk midden. Dat was vroeger wel het geval, maar in de ontstane ‘diplomademocratie’ van en voor Randstedelijke hoogopgeleiden is dat verdampt. Het politieke midden is de vanzelfsprekende vertrouwensband met het maatschappelijk midden kwijtgeraakt en moet die herstellen. Dat is cruciaal omdat we in Nederland niet alleen politiek-bestuurlijke stabiliteit nodig hebben, maar ook sociologische stabiliteit.
Overal in de westerse democratieën tikt een populistische tijdbom. In Frankrijk, in Duitsland, in Tsjechië en Nederland. Zolang we die niet onschadelijk hebben gemaakt, zal er geen sterke democratie, geen sterk Europa, en geen sterk Westen zijn, in een wereld vol autocratische dreiging. En het kwartje is nog altijd niet echt gevallen: de AfD domineert de Duitse peilingen, de PVV is nog altijd de grootste partij van Nederland.
Zeer riskant is de anti-populistische strategie die met name progressief Nederland heeft ingezet. Die verdelen de wereld in zwart-witcategorieën: democraten tegenover anti-democraten; voor of tegen de rechtsstaat; fact-based versus feitenvrij; medeplichtig aan Gaza of niet medeplichtig aan Gaza; moreel deugend of moreel niet deugend.
Het ‘fascisme’ zou dan bij wijze van spreken al bij de VVD beginnen. BBB, JA21 en de VVD van Yesilgöz worden losjes tot anti-rechtsstatelijk rechts gerekend, zoals bijvoorbeeld onlangs in Vrij Nederland. Daarmee zet men grote delen van de Nederlandse bevolking weg tot vlak bij het cordon sanitaire rond de PVV. Over polarisatie gesproken!
Geen misverstand: er bestaan terecht zorgen over de opmars van extreemrechts, de toename van politiek geweld en het perverse effect van sociale media. Maar het is niet ongevaarlijk om de democratische rechtsstaat als politiek wapen in te zetten. Daarvoor waarschuwen ook bestuurskundigen Mark Bovens en Anchrit Wille in hun rechtsstaat-blog: ‘De rechtsstaat dreigt zelf een thema te worden op de nieuwe culturele scheidslijn die het politieke landschap is gaan domineren. ‘Uw rechtsstaat is de onze niet’ is dan niet ver weg, met alle risico’s van dien.’
Evident is dat in westerse samenlevingen, ook in Nederland, nog altijd een beter gesprek over migratie gevoerd moet worden. Migratie is de trigger, het projectiescherm en de zondebok van de opstand van het populisme.
Het is een misverstand dat het verhitte asieldebat alleen over asielpercentages zou gaan. Dat debat staat symbool voor de algehele gedaanteverandering van Nederland. Velen willen dat er een soort reset van Nederland plaatsvindt, een bezinning op waar we met het land naartoe gaan. Hoe willen wij dat Nederland er in de toekomst uit ziet? Hoeveel en welke migratie, welke economie, welke sociale samenhang? Welke balans tussen traditie en transitie? Welke democratische prijs willen we voor migratie betalen?
Zo’n gesprek van Nederland met zichzelf vraagt om meer dan campagne-oneliners en CPB-doorrekeningen. Het vraagt om een politiek midden dat het maatschappelijk midden serieus neemt en de samenleving weer bij elkaar regeert in tijden van polarisatie en toekomstonzekerheid.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns