Vanaf eind oktober te zien op Netflix: Amsterdam Empire, een grote serie over de oorlog rond een coffeeshopketen. Het toont nog eens dat de Nederlandse misdaadserie een exportproduct is geworden. Wat zijn de ingrediënten van die succesvolle ontwikkeling?
Door Alex Mazereeuw en Mark Moorman
Illustraties Djanlissa Pringels
Misschien is dit als een beginpunt te markeren. We zijn in Delfzijl, de zogenaamde en meteen al omstreden geboorteplaats van commissaris Jules Maigret van de Parijse recherche. Hier zou de Belgische schrijver Georges Simenon, naar eigen zeggen, in september 1929 de eerste van uiteindelijk 75 romans rond de figuur van de commissaris hebben geschreven; Pietr-le-Letton, vertaald als Maigret en de onbekende wreker. Simenon was in Groningen in afwachting van de reparaties aan zijn boot (L’Ostrogoth), die op een werf in Delfzijl lag.
Dat was lang het officiële verhaal, maar Simenon was een behoorlijk onbetrouwbare getuige als het over zijn eigen leven ging. Waarschijnlijk schreef hij in Delfzijl een pulpromannetje rond een figuur die nu ‘proto-Maigret’ genoemd wordt; natuurlijk pijprokend, als Simenon zelf. Laten we het als een voorstudie beschouwen, waarbij het verhaal zich niet in Parijs, maar in Marseille afspeelt.
Dat neemt niet weg dat er in 1966, op het hoogtepunt van het Europese succes van de detectivreeks, een Maigret-standbeeld in Delfzijl werd onthuld. Aanwezig waren de auteur zelf en vier Europese acteurs die op dat moment de commissaris speelden op televisie en in films. Iedereen was gekleed in de bekende overjas mét het hoedje, en had een pijp tussen de tanden geklemd.
Nederland werd vertegenwoordigd door Jan Teulings, die de rol van Maigret tussen 1966 en 1970 zeventien maal zou spelen. Teulings had de rol overgenomen van Kees Brusse, die in het seizoen 1964-1965 de titelrol in zes Maigret televisiefilms speelde. De overlevering wil dat Teulings meer de gedroomde leeftijd en bijpassend postuur had, terwijl Brusse weer beter was in het stille spel met pijp.
Jan Teulings als commissaris Maigret.
Nationaal Archief
Het is niet zo gek om de boeken van Appie Baantjer (1923-2010) rond de figuur van rechercheur De Cock te vergelijken met het Maigret-oeuvre. De eerste Baantjer verscheen in 1964 (De Cock en de strop voor Bobby), twee jaar voordat het standbeeld van Maigret zou worden onthuld. Met Bureau Warmoesstraat in de rol van 36 Quai des Orfèvre, het Parijse hoofdbureau van politie. En net als Simenon was Baantjer een veelschrijver: er zouden zeventig titels rond de figuur van de Amsterdamse rechercheur verschijnen.
Baantjer beschreef de hechte gemeenschap op de Amsterdamse Wallen van onderwereldfiguren en rechercheurs als een wereld met vaste codes, waarin men zich aan de afspraken hield en de figuur van de commissaris in brede kring met respect werd behandeld. Het grote verschil met Simenon is dat die een van de grote schrijvers van de 20ste eeuw was, terwijl Baantjer een politieman was, die in zijn vrije tijd schreef.
De televisieserie Baantjer trok tussen 1995 en 2006 meer dan 2,5 miljoen kijkers per aflevering. De eerste aflevering werd deze maand dertig jaar geleden uitgezonden, met Piet Römer als De Cock en Victor Reinier (in een aanloop naar Flikken Maastricht) als kompaan Vledder.
Baantjer zou de blauwdruk leveren voor een hele reeks langlopende Nederlandse misdaadseries, tot op de dag van vandaag, rond een vast stel speurders die qua temperament met elkaar overhoop liggen, gebonden aan een vaste locatie en opgebouwd uit vertrouwde elementen.
Bij Baantjer moest je zorgen dat de koffie klaarstond voor ‘de ontdekking van het lijk’ waarmee elke aflevering nog voor de credits begon. Dan zakte Nederland weg bij het openingsthema Circle of Smiles van Toots Thielemans. En als de zaak vastzat, dan was een bezoek aan de bar van Lowietje elke keer weer goed voor een doorbraak, tussen de bitterballen door.
Uit Baantjer: Victor Reinier (links) als Vledder, Ab Abspoel als Lowietje en Piet Römer als Baantjer.
Je kunt Spangen (1999-2006), Grijpstra & De Gier (2004-2007), Flikken Maastricht (vanaf 2007), Bureau Raampoort (2014-2015), Smeris (2014-2020), Flikken Rotterdam (vanaf 2016), Moordvrouw (2012-2018) en nog veel meer beschouwen als directe nakomelingen van Baantjer. Er is bij producenten een groot vertrouwen in de kracht van de nostalgie rond dit type series en voor volgend jaar is er ruim dertig jaar na die eerste aflevering een nieuwe Baantjer-serie aangekondigd. De nieuwe cast moet nog bekend worden gemaakt.
Rond de eeuwwisseling zouden de televisie en het genre van de misdaadserie voorgoed veranderen. Op 10 januari 1999 werd de eerste aflevering van The Sopranos uitgezonden (85 afleveringen zouden volgen). Het is niet alleen het beginpunt van wat bekend zou komen te staan als ‘Peak TV’, het tijdperk van de kwaliteitsseries. De serie van David Chase betekende ook de introductie van een nieuw type held, net op tijd voor een nieuwe eeuw.
Misdaadseries bleven populair, maar de focus schoof nu vaker naar de gemankeerde en immer getergde man/vrouw aan de verkeerde kant van de wet. Tony Soprano (James Gandolfini), Walter White in Breaking Bad (Bryan Cranston) en Stringer Bell in The Wire (Idris Elba) wisten justitie en concurrentie op afstand te houden, totdat hun tijd onvermijdelijk was gekomen. Deze nieuwe helden hadden weinig te vrezen van justitie, ze moesten vooral beducht zijn op verraad uit eigen kring.
Leden van de cast van Sopranos, met in het midden James Gandolfini als Tony Soprano.
Getty
Het nieuwe tijdperk, aangejaagd door de komst van de streamingdiensten en hun ruimere budgetten (in Nederland vooral Videoland), markeerde ook hier het begin van een ander type (misdaad)serie. Penoza (2010-2017), Overspel (2011-2015) en Van God los (2011-2017) waren hier de voorlopers van misdaadseries die dichter tegen psychologische drama’s aanlagen dan veel van hun voorgangers. Geen lijk van de week meer, maar machtsstrijd, familievetes en een voortdurende morele worsteling.
En de psyche en de acties van de crimineel werden heel wat interessanter bevonden dan de in het duister tastende politieman. Behalve natuurlijk als de wetsdienaar zelf van het rechte pad was afgeweken.
In de voetsporen van Penoza waren Hollands hoop (2014-2020), Klem (2017-2023), Mocro Maffia (2018-2024) en Undercover (2019-2022) de baanbrekende series. En ondertussen stond de truecrimerage rond figuren als Willem Holleeder (Judas, 2019-2022) en Stanley Hills (Stanley H., 2019) aan de wieg van een aantal ‘op waarheid gebaseerde’ drama’s.
Famke Janssen in American Empire
Het hielp natuurlijk dat acteurs als Jacob Derwig (in Klem en binnenkort in Amsterdam Empire) en Frank Lammers (als Ferry Bouman in Undercover en alle spin-offs) hun ziel en zaligheid gaven voor genuanceerde en tragikomische portretten van criminelen. En dan niet van die types als Schele Dirk van de Achterburgwal, maar een veel gevaarlijker en ook veel onvoorspelbaarder menstype, net als Tony Soprano voortdurend bezig met de balans tussen de eigen familie en de misdaadfamilie.
De Nederlandse misdaadserie bloeit, met een breed spectrum aan verhalen en stijlfiguren, van Flikken Maastricht tot Tonnano. Ondertussen zijn we een klein land en treden er nogal wat dubbelingen op, met een aantal acteurs die we telkens weer terugzien. De nieuwe Nederlandse Prime Videoserie Suga: Ride or Die was bevolkt met bekende acteurs uit andere misdaadseries (afleidend soms). En Amsterdam Empire, waarover binnenkort meer, is een soort wie is wie in het Nederlandse criminele acteerwezen. Maar ja, als je Penoza-ster Raymond Thiry voor handen hebt, waarom zou je hem dan niet casten?
Daarom een klein historisch overzicht van de kenmerkende elementen.
Thomas Acda
Flikken Maastricht
Denk je aan de acteur Thomas Acda, dan denk je toch vaak aan ietwat schlemielige personages, die in de meeste gevallen onfortuinlijk vroeg heengaan. Zijn rol als gangster in Penoza was helaas te minimaal om mee te nemen, maar gelukkig bewees Acda in Flikken Maastricht een voortreffelijke boef in huis te hebben.
Daan de Vos is op zichzelf al een goede boevennaam: een aspirant-politieagent die, zo blijkt later, wraakgevoelens koestert tegen hoofdpersoon Floris Wolfs (Victor Reinier). Het laconieke wat Acda van nature in zich heeft, buit hij hier ten volle uit, in een heerlijk gewiekste psychopatenrol.
Lineke Rijxman
Sleepers
De serie Sleepers puilt uit van geprezen theateracteurs die mogen losgaan in lekker vette rollen, zoals Hans Kesting, Marieke Heebink en vanaf het derde seizoen (vanaf 12 december) straks ook Pierre Bokma. Maar in de serie haalde niemand het bij Lineke Rijxman als ‘godmother’ Ans van Praag, die hoofdpersonages Martin en Willem (Robert de Hoog en Teun Kuilboer) opvoedde als haar eigen zoons, en er nog steeds voortdurend in slaagt om ze precies haar kant op te dirigeren.
Dat gaat steeds onbeheerster, waarbij Rijxman er knap in slaagt voortdurend een balans te vinden tussen intimiderend, innemend en hilarisch. Nog zo’n voortreffelijke matriarch die niet onvermeld mag blijven: Romana Vrede (als Erveline Dos Santos) in Santos. En vergeet zeker niet Annet Malherbe (als Johanna Eysinck) in Tonnano.
Olga Zuiderhoek
Penoza
Hitserie Penoza had een paar formidabele tv-boeven in huis, met glansrollen voor Willem Nijholt, Jacqueline Blom en Tom Jansen. Maar denken we terug aan Penoza, dan denken we toch vooral aan klassieke gangsteroma Fiep, een van de beste rollen uit het rijke oeuvre van Olga Zuiderhoek. In de eerste seizoenen is er vooral verdriet om al de gesneuvelde naasten, maar in latere seizoenen blijkt Fiep minstens zo link als alle andere criminelen. Het hoogtepunt: een monoloog in de vierde reeks waarin ze een overtollig geraakte accountant eigenhandig in de richting van zelfmoord dwingt. Huiveringwekkend, maar o zo charismatisch.
Khalid Alterch
Mocro Maffia, Tonnano
Best bijzonder, een boef die begint als een van de vele personages in een groot crimineel universum, om uiteindelijk een eigen serie te krijgen die zowaar nog beter is. Prominentste voorbeeld hiervan is waarschijnlijk knuffelcrimineel Ferry (Frank Lammers in de rol van zijn leven) in de series Undercover en Ferry. Maar de grootste ‘boevenopenbaring’ van deze eeuw is zonder twijfel de door Khalid Alterch zo heerlijk ongeremd gespeelde Tonnano in Mocro Maffia en het recent verschenen Tonnano.
Vanaf het moment dat hij wordt geïntroduceerd in de serie – de kleurrijke bloesjes, de zonnebril in het haar – weten we: dit is een serieboef voor de eeuwigheid. Om nog maar te zwijgen over al zijn iconische uitspraken. ‘Ben jij woordvoerder, ouleh?’
Kees Prins
Overspel
Frank Ketelaar introduceerde in zijn series een paar verdomd goede boeven (van Jacob Derwig in Klem tot Mark Rietman in Vuurzee), maar Kees Prins in Overspel was toch echt de beste, als plaatjesdraaiende vastgoedmagnaat die zich voortdurend in allerlei dubieuze bochten wringt om zijn familie (en vooral zichzelf) te beschermen.
Prins speelt deze Huub Couwenberg met precies de juiste dosis pathos: zijn gezichtsuitdrukking is vaak vermoeid of bezorgd, maar laat je daardoor niet beduvelen, want de man gaat wel degelijk over lijken. Bonuspunten voor die heerlijke Amsterdamse tongval.
De laatste klus
Vaste prik in het misdaadgenre: de hoofdpersoon die nog één laatste klus moet doen om vervolgens een legaal leven te kunnen leiden. Lukt natuurlijk nooit, want het rechte pad blijkt zelden toegankelijk. Er is altijd wel weer een drugstransport, een liquidatie of een onverwachte plotwending die de laatste klus nooit écht de laatste maakt. Of het is een laatste klus die geen toegang geeft tot een onbezorgd leven in Zuid-Spanje, maar rechtstreeks naar de gevangenis leidt, of erger (ook wel ‘slapen met de vissen’).
Het eurekamoment, of: het gloeilampje
Eerlijk is eerlijk: deze categorie is toch vooral in het leven geroepen voor oerklassieker Baantjer, de serie die hondstrouw bleef aan het principe dat een moord pas opgelost kon worden als rechercheur De Cock (Piet Römer) in café Lowietje een aanwijzing krijgt waarmee alles op zijn plek valt. Heerlijk, om als kijker een klein beetje achter de feiten aan te lopen, en te weten dat de bevredigende conclusie toch altijd wel komt.
Lullen met een smeris is einde verhaal
Er is altijd wel een ‘rat’ of ‘mol’ met koudwatervrees die aanklopt bij politie of het Openbaar Ministerie om eindelijk te kunnen ontsnappen uit het wereldje. Maar wie praat, die slaapt, zou Willem Holleeder zeggen. Al vinden we de uitspraak uit Penoza misschien nog net wat lekkerder: ‘Lullen met een smeris is einde verhaal!’
Een gestolen drugslading
Hoeveel Nederlandse personages hadden vrolijk kunnen blijven ademen als die vermaledijde drugs niet altijd een rol speelden? Van Mocro Maffia tot Penoza en van Sleepers tot Ferry: er is altijd wel weer een nieuwe lading drugs nodig, maar met voortdurend kapers op de kust ligt het risico op diefstal (en de daarmee samenhangende bloederige consequenties) altijd op de loer.
De kofferbak
Een groep in donker geklede mannen staat te wachten in/aan/op een verlaten loods/fabriekshal/oude garage/parkeergarage/pier/kade. Een rij donkere SUV’s komt langzaam dichterbij. De lichten doven. Een groep in donker geklede mannen stapt uit.
Er gaat een kofferbak open (volgende shot is niet zelden vanuit de kofferbak gemaakt). Mannen buigen zich voorover. In de kofferbak: schiettuig/drugs/ontvoerd persoon/dood persoon. Zelden tot nooit: boodschappen of kampeerspullen. In het geval van drugs worden ze getest, vaak op een onverantwoordelijk slordige manier: pink erin, even proeven. Er staan hier miljoenen en levens op het spel, mensen!
Amsterdam
Heel lang was Amsterdam de fictieve misdaadhoofdstad van Nederland. En nog altijd zullen veel kijkers in de rest van Nederland de stad kennen uit hun lievelingsseries. Van de Wallen van Baantjer, het Amsterdam-Zuid van Klem en Judas en de Diamantbuurt, in dat andere Amsterdam-Zuid, en de Bijlmer van Mocro Maffia. De Wallen gaan als locatie in Amsterdam Empire een comeback maken.
Maastricht
Flikken Maastricht is al twintig seizoenen lang een ode aan de hoofdstad van Limburg, met de kanttekening dat er over het algemeen ABN wordt gesproken in de serie. En dat het woord ‘flikken’ vooral over de grens in België wordt gehanteerd. Verder worden shots van de Maas, de Sint-Servaasbrug en de Sint-Pietersberg kwistig door de serie gestrooid.
Rotterdam
Verwar de Nieuwe Maas in Rotterdam vooral niet met de rivier de Maas uit Flikken Maastricht, maar dat neemt niet weg dat de leader van Flikken Rotterdam ook een rivier (Nieuwe Maas) en een brug (Erasmusbrug) benut om het kosmopolitische van de misdaadscene in Rotterdam te benadrukken. Daar kan de Amstel alleen maar van dromen.
In de met een Gouden Kalf bekroonde serie Santos (2023) liet Rotterdam zich als stad van de misdaad van zijn beste kant zien, met een heel goede havenplot. We schreven eerder: ‘Speciale vermelding voor de manier waarop de stad Rotterdam hier in beeld is gebracht, als een Zuid-Amerikaanse dependance, waar oude bloedbanden en handelsroutes de motor van een geheime economie zijn.’
Groningen
Hoewel Hollands hoop (drie seizoenen tussen 2014 en 2020) op plekken in heel Nederland is opgenomen, is de boerderij Hooghammen, in het Groningse dorp Overschild (510 bewoners), de centrale locatie. De serie, die je de Nederlandse Breaking Bad mag noemen, maakte van Groningen even het New Mexico van het Noorden. Met schitterend gebruik van de Eemspolder en het windmolenlandschap bij de Eemshaven. Hollands hoop markeerde ook een moment dat er voor series verder werd gezocht dan de Randstad.
Winterswijk
Als Tonnano net begint mag je een paar minuten denken dat we hier in de rustige Achterhoek zijn. En misschien kan de titelheld, een van de personages uit Mocro Maffia, ver van de Amsterdamse bende-oorlogen, in Winterswijk een nieuw bestaan opbouwen. Autoverkoper wellicht.
Maar goed, de hel breekt los, maar dan in een mengeling van Achterhoeks, Marokkaans, Turks-Duits en straattaal. Het mag dan volgens de bezoeker uit de hoofdstad een ‘inteeltdorp’ zijn, de strijd om het drugsmonopolie vlak bij de Duitse grens is er niet minder om. Winterswijk staat op de fictieve misdaadkaart van Nederland.
In de vijfde spin-off van de succesvolle serie ‘Mocro Maffia’ volgen we een van de personages, Tonnano, naar de Achterhoek. Op zoek naar rust belandt hij in een gewelddadiger wereld dan wie ook had kunnen vermoeden.
‘Task’ (van de makers van ‘Mare of Easttown’) is meer dan een politieserie: de levens van drie families in de marge van de Amerikaanse samenleving worden levensecht neergezet.
Het nieuwe seizoen van ‘Slow Horses’ op Apple TV Plus bewaart de balans tussen ernst, spanning en komedie ontzettend goed. ★★★★★
Source: Volkskrant