Een van de beloften van de Brexit was: minder migratie. Maar doordat het Verenigd Koninkrijk nu buiten het Europese asielsysteem valt, is het land aantrekkelijker dan ooit geworden. In Noord-Frankrijk is dat goed te zien.
Door Maartje Bakker
Fotografie en video Daniel Rosenthal
Eerst lijkt het een grillig gevormde rots. Midden in het riviertje de Aa, dat door de Noord-Franse stad Gravelines de zee in stroomt, tekent zich een donker silhouet af tegen het licht van de opkomende zon.
Het blijkt een boot te zijn. De motor pruttelt, stemmen klinken helder over het water. Dertig mannen zitten achter elkaar op de opgeblazen randen.
Vluchtelingen vertrekken per rubberboot vanuit Calais.
Sommigen zwaaien uitgelaten naar de voorbijgangers op de kant. Maar als de migranten open water bereiken, gebeurt er iets onverwachts: de stuurman zet geen koers naar Engeland, hij zwenkt naar het noorden, richting België.
Kilometers verderop is op het strand een breed spoor van voetafdrukken te zien dat eindigt in de zee. Daar staat een tweede groep migranten te wachten, tot over hun middel in het water. Even later worden deze mensen aan boord getrokken, als glibberende vissen. Zeventig of tachtig mannen pakken zich uiteindelijk opeen – de families met kinderen blijven deze keer achter.
In diep water proberen vluchtelingen in de 9 meter lange rubberbot te klimmen. De meesten kunnen niet zwemmen. Zij die niet meer in de boot pasten blijven achter op het strand.
Van een afstandje bezien negen Franse politieagenten van middelbare leeftijd hoe de jonge migranten de boot bereiken. Ze doen niets.
Volgens het Franse zeerecht mogen de agenten niet ingrijpen in het water. ‘Anders is het te gevaarlijk’, verklaart een van hen. Lang niet alle migranten kunnen zwemmen, en er zou in de consternatie iemand kunnen verdrinken.
De politie kijkt vanaf het strand toe hoe migranten in een boot proberen te komen.
Onder begeleiding van een scheepje van de gendarmerie verdwijnt de boot aan de horizon. Die dag komen er in Engeland meer dan duizend bootmigranten aan. Eén drenkeling spoelt levenloos aan in de haven van Duinkerke; het is in 2025 de 36ste dode op deze route.
De Britse regering telt dit jaar een record aan ‘aankomsten met kleine boten’, met in de eerste negen maanden in totaal 34.087 migranten. Een ongekend aantal, zeker als je bedenkt dat bootmigratie naar Groot-Brittannië tot 2018 een niet-bestaand fenomeen was.
Vluchtelingen houden vanuit de duinen de politie op het strand in de gaten.
Terwijl het Europese grensagentschap Frontex op haast alle migratieroutes náár de EU een daling rapporteert, is de enige irreguliere route die migranten gebruiken om de EU te verlaten, die naar het Verenigd Koninkrijk, in opkomst. ‘Smokkelaarsnetwerken zijn er actief en flexibel’, meldt Frontex. De stijging is volgens het agentschap toe te schrijven ‘aan het gebruik van moeilijker te ontdekken ‘taxiboten’ die mensen oppikken van verschillende plekken langs de kust en aan meer migranten per schip’.
Wat zeker ook meespeelt, is de Brexit. Doordat het Verenigd Koninkrijk uit de EU is gestapt, geldt daar de Dublin-verordening niet meer, die voorschrijft dat een asielverzoek slechts door één EU-land wordt afgehandeld. Het maakt Groot-Brittannië interessanter voor asielzoekers die niet op het Europese vasteland mogen blijven: ze kunnen aan de andere kant van het Kanaal een nieuwe poging wagen.
Bij een bezoek aan de omgeving van Calais, waar migranten wachten tot ze de overtocht kunnen maken, blijkt dat velen van hen in een ander Europees land al eens een poging tot een asielaanvraag hebben gedaan. Zodra ze een ‘nee’ kregen en uitzetting dreigde, zagen ze nog maar één weg: vooruit, verder, naar het Verenigd Koninkrijk.
Migranten wachten in de ‘jungle van Calais’. Sommigen maken zelf geimproviseerde zwemvesten.
Een van de beloften van de Brexit was minder migratie. Maar ironisch genoeg is het Verenigd Koninkrijk nu dus juist aantrekkelijker voor migranten.
De ‘small boat crisis’ leidt er in het VK toe dat politici de ene ferme maatregel na de andere nemen. Afgelopen zomer sloot de Britse premier Keir Starmer een akkoord met de Franse president Emmanuel Macron, onder de noemer ‘one in, one out’. Het Verenigd Koninkrijk mag onderschepte migranten terugsturen naar Frankrijk, in ruil daarvoor neemt het kansrijke asielzoekers op die niet eerder illegaal de overtocht hebben gemaakt. Tot eind vorige week leidde dat tot 26 uitzettingen; 18 anderen, onder wie minstens één gezin, mochten naar het Verenigd Koninkrijk reizen.
Ook kondigde de Labour-regering aan de regels voor gezinshereniging aan te scherpen en een digitale ID-kaart voor werkenden in te voeren, dit laatste om zwartbetaald werk tegen te gaan.
Tot nu toe heeft dat weinig effect: de bootjes blijven gaan, de migranten blijven aankomen, met honderden tegelijk.
Het verhaal van Bazad (32) is exemplarisch. In het Duits vertelt hij dat hij uit Iraaks-Koerdistan komt, waar hij werkte als elektricien voor de overheid. ‘Maar ik kreeg maandenlang niet betaald, de Arabieren hebben een probleem met Koerden’, zegt hij. ‘Ik had geen geld meer. Toen zijn mijn vrouw en ik vertrokken.’
Nu loopt Bazad over de kale zandvlakte midden in een groot vluchtelingenkamp bij Grande-Synthe, naast Duinkerke. In een kinderwagen zit zijn zoon van 1.
De Koerdische Bazad met zijn vrouw en hun 1-jarige zoon.
‘Hij is in Duitsland geboren’, vertelt de jonge vader. ‘Twee jaar hebben we daar gewoond, in Köningswinter, vlak bij Bonn. Es war so schön. We gingen wandelen langs de rivier. Ik werkte als kapper in het huis van vrienden – voordat ik wegging uit Irak had ik een kapperscursus gedaan, zodat ik in Duitsland als zelfstandige aan de slag zou kunnen.'
Op een dag kwam er een Abschiebung, een woord dat bij veel bewoners van het vluchtelingenkamp bekend is. Een afwijzing van het asielverzoek. ‘Dan is het wachten tot de politie komt om je uit te zetten’, weet Bazad. Hij besloot naar het Verenigd Koninkrijk te gaan, ‘voor de baby’.
In 2016 werd de beruchte ‘jungle van Calais’, waar duizenden migranten in krotten en tenten verbleven, ontruimd. Maar daarmee verdween niet de wens van migranten om het Verenigd Koninkrijk te bereiken. Inmiddels verblijven weer duizenden van hen in de ‘jungle van Grande-Synthe’.
Het kamp staat in een landschap dat Nederlands aandoet, met weilanden, rietvelden en kreken. In wilgenbosjes staan kleine koepeltentjes dicht op elkaar. Verboden gebied voor buitenstaanders, op last van de mensensmokkelaars die hier de dienst uitmaken.
Vluchtelingen bij een geimproveseerde keuken in het kamp.
De jungle is een wetteloze plek. Op een van de dagen dat de Volkskrant er is, komt er een jonge man uit Gaza met diepe snijwonden in zijn handen uit de bosjes gelopen. Hij is beroofd, zegt hij. De politie laat zich hier niet zien – behalve dan om eens in de twee weken het gehele kamp te verwoesten, waarna het altijd spoedig weer herrijst.
Het vluchtelingenkamp draait op liefdadigheid, en op de inventiviteit van de bewoners. Zo zijn er kraampjes waar de bewoners van het kamp elkaar thee en frisdrank en maaltijden met rijst en vlees verkopen. De overtocht in een ‘kleine boot’ kost ongeveer 1.500 euro, vertellen ze. Sommigen proberen dat bedrag bij elkaar te schrapen door in het kamp zelf te werken.
Gasip (31) uit Darfur, in Soedan, schenkt een warme beker thee in, uit een zwartgeblakerde en roestige ketel. Hij vertelt dat hij via Libië naar Malta is gereisd. Daar wachtte hij vier jaar lang op de uitkomst van zijn asielaanvraag. Hij werkte ondertussen als schilder, keramist en schoonmaker. En toen kwam de afwijzing.
Gassip (links) maakt een grapje met een Ethiopische vrouw bij de kraan.
‘Ik wilde het opnieuw proberen in Frankrijk’, zegt hij. ‘Maar dat werd me door een jurist afgeraden, hij zei dat ze me weer naar Malta zouden sturen. Het is beter voor mij om naar het Verenigd Koninkrijk te gaan.’ Drie keer al probeerde Gasip het Kanaal over te komen, tot nu toe zonder succes. Hij vertelt hoe de Franse politie een poging verhinderde, door een boot die nog op de kant lag kapot te steken en in beslag te nemen.
Er zou nog een reden kunnen zijn dat Groot-Brittannië door asielzoekers wordt gezien als laatste reddingsboei, zegt Peter Walsh. Hij is senior onderzoeker bij het centrum voor migratie, beleid en maatschappij aan de Universiteit van Oxford.
Migranten rondom de ‘jungle van Calais’.
Volgens Walsh lagen de inwilligingspercentages voor asielaanvragen in het Verenigd Koninkrijk lange tijd aanmerkelijk hoger dan op het Europese vasteland. Inmiddels heeft Groot-Brittannië het beleid veranderd, stelt Walsh. ‘Vroeger draaide het bij asielaanvragen om ‘een redelijke kans op vervolging’ in het land van herkomst. Nu is die lat hoger gelegd: de kans op vervolging bij terugkeer is vastgesteld op minimaal 50 procent. Het inwilligingspercentage is nu aan het dalen.’
Het is informatie die in de jungle van Grand-Synthe voorlopig geen rol speelt. Op zondag deelt de adventistische hulporganisatie ADRA rond het middaguur de enige maaltijd van de dag uit. Al ruim een uur van tevoren begint zich een rij te vormen, en dan wordt pas zichtbaar hoeveel mensen hier verblijven.
‘Ik ga niet vechten voor mijn eten’, zegt Reza (25), een Afghaan die het gedrang voor een warme maaltijd gadeslaat. Hij trekt samen op met zijn Iraaks-Koerdische vriend Rebas (27). Ze kennen elkaar nog van het Zweedse eiland Gotland, waar ze in dezelfde klas zaten.
Reza (rechts) en Rebas eten een maaltijd. De maaltijd is verzorgd door de Franse NGO Adra.
Reza bereikte Zweden op zijn 14de. Hij ging naar school, spreekt warm over zijn ‘Zweedse moeder’. Maar naar eigen zeggen werd hij betrapt met enkele grammen wiet op zak, meerdere keren, en is dat de reden dat Zweden hem geen verblijfsvergunning meer wil geven.
Ook een Somalische jongen blijkt uit Zweden hiernaartoe gekomen. Als 16-jarige reisde hij naar het Scandinavische land voor gezinshereniging, vertelt hij nadat hij de rijst-met-bonenmaaltijd van ADRA heeft opgegeten. Zijn moeder en zus waren daar toen al, zijn vader was overleden.
Maar toen hij zijn school had afgemaakt en aan de universiteit wilde beginnen, deed Zweden de deur weer voor hem dicht. Hoewel zijn moeder en zus inmiddels het Zweedse staatsburgerschap hadden gekregen, moest hij vertrekken.
Een Somaliër die Zweden werd uitgezet terwijl zijn moeder en zus Zweeds staatsburger konden worden.
Hij denkt dat het te maken heeft met de huidige Zweedse regering. ‘Die wordt gesteund door de Zweden Democraten (een radicaal-rechtse partij, red.). Ze hebben nu de asielregels strikter gemaakt.’
Zijn woorden doen vermoeden dat de stroom van illegale migranten naar het Verenigd Koninkrijk verder zal toenemen. Immers, hoe strenger het asielbeleid in EU-landen wordt, hoe meer mensen een uitweg zullen proberen te zoeken naar de overkant van het Kanaal.
En verderop in Calais, is migratie daar compleet uit het straatbeeld verdwenen? Niet bepaald. Rondom de ferryterminal staan kilometerslange hekken, die moeten voorkomen dat migranten in of onder een vrachtwagen klimmen om zo ongezien het Verenigd Koninkrijk te bereiken. En in het stadscentrum zijn de grasperken gevuld met enorme zandkleurige keien, zodat migranten er niet hun tentjes opzetten.
De politie maakt kampementen van migranten rondom Calais kapot en voert extra identiteitscontroles uit. In dit geval bleek het om een Engels staatsburger te gaan. Stella Bosc (rechts) en haar collega Angele Vettorello zijn medewerkers van NGO's die zich inzetten voor de hulp aan migranten rondom Calais.
‘Sinds de ontruiming van de jungle van Calais geldt er een beleid van zéro points de fixation’, vertelt Stella Bosc (28) van de hulporganisatie L’Auberge des Migrants. ‘Overal waar migranten verblijven, komt de politie binnen 48 uur om de kampen te vernietigen. Calais is een laboratorium voor de repressie van migranten: politici kijken hoever ze kunnen gaan met hun fascisme’, aldus Bosc.
Toch slapen er op de kades rond het stadhuis nog altijd mensen, in steeds weer nieuwe koepeltentjes, die de hulporganisaties uitdelen. Ze staan naast elkaar op het kale asfalt, de ratten lopen ertussendoor op zoek naar eten.
Drie mannen uit Koeweit demonstreren de fietsbanden die ze hebben aangeschaft en die ze om hun middel draaien en keihard oppompen, als een geïmproviseerde zwemband. Ze zijn van plan vanavond de overtocht te maken, een mensensmokkelaar heeft de locatie van vertrek al doorgestuurd.
Activisten op het strand van Calais houden een minuut stilte voor omgekomen migranten en de 'inhumane politiek' van de Franse president Macron en de Britse premier Starmer.
Mohammed (19) uit Syrië schudt mismoedig zijn hoofd als zijn kameraden hem aansporen mee te gaan. ‘Ik zat vorige week in een van de boten’, zegt hij. ‘Die boot was veel te vol. Er raakten mensen in de verdrukking. Ik zat op de zijkant en hoorde beneden me iemand roepen. Help me, help me, zei hij.
Ik probeerde hem omhoog te trekken uit de mensenmassa, maar dat lukte niet. Die jongen is vlak voor mijn voeten overleden. Hij was nog maar 16 of 17 jaar. Ik zie dat nog steeds voor me en voel nog altijd de angst.’
Maartje Bakker is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze richt zich op het Middellandse Zeegebied en op de thema’s migratie, klimaat en natuur.
Daniel Rosenthal werkt sinds 2003 als fotograaf voor de Volkskrant. Hij is gespecialiseerd in reportage- en documentairefotografie waarbij hij zich richt op de mens. Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne reist hij geregeld naar het oorlogsgebied.
Het aantal migranten op de Balkanroute is volgens de officiële cijfers sterk afgenomen. Maar dat is maar de helft van het verhaal. In Servië blijkt dat migratie gewoon doorgaat – nu onder de radar.
Massale deportaties van illegaal in de Verenigde Staten verblijvende migranten, en het afbouwen van een ‘mooie muur’ langs de zuidgrens met Mexico. Het zijn de ronkende verkiezingsbeloften van Donald Trump. Maar als zo vaak is de werkelijkheid weerbarstiger.
De armoede in Senegal drijft velen naar Europa, vooral vissers, die te weinig vangen om van te leven. De regering probeert met hulp van de EU de migratie tegen te gaan. Dat lijkt te werken.
Source: Volkskrant