Vanuit het perspectief van iemand van kleur naar Pim Fortuyn kijken, dat deed Menna Laura Meijer voor haar documentaire Pim Fortuyn: on-Hollands. ‘Witte mannen bepalen al veertig jaar het gesprek over dit soort thema’s.’
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
In 2016 zag Menna Laura Meijer op het Amsterdamse festival Idfa O.J.: Made in America, een 468 minuten durende documentaire over de van dubbele moord beschuldigde Americanfootballspeler O.J. Simpson. ‘Die maakte enorme indruk op me’, zegt ze op het kantoor in Rotterdam van Mint Film Office, het door haar opgerichte productiehuis. ‘Aan de hand van één persoon toonde de regisseur het beeld van een hele samenleving.’
Dat wil ik ook doen, dacht Meijer (1964), maker van bekroonde documentaires als Meisjes (2003), Sexy (2007) en Nu verandert er langzaam iets (2018). ‘Ik wilde reflecteren op een gebeurtenis van zo’n twintig jaar geleden – die herinner je je nog goed, maar kun je ook in perspectief plaatsen. Ik ging googelen en kwam uit op de moord op Pim Fortuyn.’
De afgelopen jaren werkte ze met haar team aan de documentaire Pim Fortuyn: on-Hollands. Die is nog langer (495 minuten) dan de documentaire over O.J. Simpson. Bioscopen tonen hem, met pauzes, in het geheel. Vanaf maandag is die ook te zien op NPO 2, in acht delen.
De documentaire, die archiefbeeld afwisselt met interviews, ‘zit ontzettend knap in elkaar en laat goed zien dat de guur-rechtse wind niet zomaar opstak’, schrijft Rasit Elibol in De Groene Amsterdammer.
‘Fortuyn is een fenomenaal onderwerp’, zegt Meijer. ‘Thema’s die wij tekenend vinden voor het liberale Nederland – migratie, de homo- en vrouwenemancipatie, mannelijkheid – komen in hem samen.’
De afgelopen jaren verschenen er over Fortuyn onder meer al een dramaserie en een podcastreeks. Ben je niet bang dat mensen denken: niet wéér Fortuyn?
‘Nee, want deze film is iets unieks. Ik identificeer mezelf als iemand van kleur – mijn vader komt uit Indonesië – en wilde vanuit dat perspectief naar Fortuyn kijken.
‘De grootste eyeopener is dat wél veel archiefmateriaal bestaat van mensen met een migratieachtergrond die over Fortuyn spreken, bijvoorbeeld van MTNL (het in 2012 gestopte Multiculturele Televisie Nederland, red.). Het probleem is dat die stemmen nooit onderdeel zijn geworden van het gedeelde gesprek.
‘Als je kijkt naar de ‘officiële’ archieven – van de NOS, RTL, de Vara – zie je dat witte mannen al veertig jaar het gesprek over dit soort thema’s bepalen. Daardoor zijn we in Nederland het racisme van Fortuyn nooit als probleem gaan zien, maar meer als fenomeen.
‘In de nieuwste VPRO Gids staat een interview met de biograaf van Fortuyn, Leonard Ornstein. Een van de vragen die hij krijgt is: ‘Was hij eenzaam?’ Zijn antwoord: ‘Ja, net als veel andere grote leiders.’ Dat is toch problematisch?
‘Fortuyn heeft extreme begrippen gebruikt. Over moslims sprak hij als ‘de vijfde colonne’. Hij zei dingen als: ‘Ze beroven onze oude vrouwtjes, maar niet die van henzelf.’ Als je die racistische taal niet benoemt, normaliseer je haar en ben je onderdeel van het probleem op extreemrechts.’
Je documentaire zit vol archiefbeelden waarin onweersproken racistische dingen worden gezegd, niet alleen door Fortuyn maar ook door inwoners van oude volkswijken. Ben je niet bang dat kijkers begrip voor ze kunnen krijgen, ook omdat je de verloedering in de wijken zo uitgebreid laat zien?
Ze denkt even na. ‘We hebben in het team altijd gesproken over racisme in beeld, zoals in de laatste scène, waarin Fortuyn over de vijfde colonne praat. Witte mensen waren bang dat kijkers zouden denken dat we Fortuyn het laatste woord gaven – en dus gelijk.
‘Maar laat je die scène aan mensen van kleur zien, dan is de reactie anders. Zij zeggen: ‘Ik krijg kippenvel. Dit is zó heftig.’ Niet omdat ze bang waren dat iemand Fortuyn zou geloven, maar omdat hij daar ineens zijn masker laat vallen. Voor sommigen is het een ondubbelzinnige bevestiging dat racisme in Nederland inderdaad bestaat. Ze zijn dus toch niet gek.’
Je hebt niet overwogen om een tegengeluid te laten horen in een voice-over?
‘Nee. Maar het is natuurlijk... Kijk, we merkten dat de trailer heel veel likes krijgt, van álle kanten van het politieke spectrum. Na een screening kwam een jongen van begin 30 naar me toe, die zei dat hij nog nooit zo’n neutrale film had gezien. Iedereen kwam aan het woord.
‘Toen dacht ik: huh?! Iedereen die mij kent, weet dat ik het tegenovergestelde van neutraal ben. Ik schreeuw al veertig jaar alles van de daken. Dus ik wilde bijna zeggen dat hij niet goed had gekeken.
‘Maar het is natuurlijk goed dat mensen zich in de film herkennen, zolang ze daarin ook maar worden geconfronteerd met nieuwe, ándere perspectieven. Misschien pikken ze daar toch wat van op. Maar als mensen zeggen dat ze door mijn film op de PVV gaan stemmen, zou ik dat heel erg vinden.’
Fortuyn: on-Hollands (KRO-NCRV) is vanaf maandag 13 oktober om 22.20 uur te zien op NPO 2 en NPO Start.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant