In Tsjechië stevent het populistische ANO af op een zege bij de verkiezingen van vrijdag en zaterdag. Een omwenteling van de regering in Praag kan van grote invloed zijn voor Oekraïne.
Want Tsjechië leidt nu nog de belangrijke munitieleveranties aan Kyiv. Maar als het aan ANO ligt, stopt dat: ‘Deze regering geeft meer om Oekraïners dan om Tsjechen.’
Door Arnout le Clercq
Fotografie Anush Babajanyan
In het vredige Sternberk, gelegen in het oosten van Tsjechië, draaien de hallen van wapenproducent Excalibur Army op oorlogstempo. Hier worden oude tanks en militaire voertuigen gestript en gemoderniseerd, sleutelen fabrieksarbeiders aan tankmotoren en rollen legertrucks en amfibievoertuigen van de band. In de lucht hangt de geur van olie en verschroeid ijzer. In een hoek van de fabriek verdwijnen arbeiders met hun hoofd in paddenstoelachtige constructies van toekomstige tankkoepels.
In de fabriek van wapenproducent Excalibur Army in Sternberk, waar veel militair materieel voor Oekraïne wordt gemaakt.
Sinds de grootschalige invasie van Oekraïne zit de Tsjechische wapenindustrie in de lift. Czechoslovak Group (CSG), waarvan Excalibur Army deel uitmaakt, verdrievoudigde afgelopen twee jaar in waarde. In Sternberk verdubbelde het personeel naar achthonderd man. Twee weken geleden opende hier een gloednieuwe fabriekshal. De vraag uit Oekraïne is groot, alsook die uit andere Europese landen die investeren in defensie en op rap tempo hun arsenaal uitbreiden.
Een van de pronkstukken is de Dita-houwitser, waarvan de loop dreigend omhoog wijst. Om iets uit te richten op het slagveld, heeft deze ook granaten nodig: kaliber 155 millimeter. Juist daaraan schortte het afgelopen jaren soms op het slagveld in Oekraïne. In 2024 dreigden met name Amerikaanse leveringen van granaten, ‘de bloedcellen van de oorlog’, te stokken. Tsjechië, reeds grootleverancier van wapens en munitie, begon met vijf wapenproducenten uit het land het zogenoemde munitie-initiatief.
De Dita-houwitser.
Dit Tsjechische consortium biedt andere landen, waaronder Nederland, de mogelijkheid om munitie voor Oekraïne te kopen. De Tsjechen putten hiervoor uit hun eigen verkoop, maar vooral uit hun contacten wereldwijd voor acquisitie van granaten. Sinds 2024 werden op deze manier 2,7 miljoen granaten aan Oekraïne geleverd, tot eind dit jaar komen daar nog 600 duizend bij. In totaal is een derde van de granaten van het kaliber 155 millimeter. Excalibur, dat deze granaten ook produceert in zijn Slowaakse vestigingen, speelt hierbij een sleutelrol.
De voordelen laten zich eenvoudig opsommen, zegt Pavel Dosko, commercieel directeur van Excalibur. ‘Oekraïners hebben deze granaten nodig om de Russen tegen te houden. Wanneer de Oekraïners geen munitie krijgen, is dat uiteindelijk slecht nieuws voor ons allemaal.’
‘Ongeacht hoe deze mensen het initiatief beschouwen, het maakt Tsjechië een zeer gerespecteerd lid van de Europese Unie’
Pavel Dosko
Commercieel directeur
Maar het is verkiezingstijd. Vrijdag en zaterdag kiezen de Tsjechen een nieuw parlement. In de felle campagne, die voornamelijk draait om economische onvrede, is juist dit munitie-initiatief onder vuur komen te liggen. Kleine partijen, zoals de rechts-radicale SPD of links-populistische Stacilo! (Genoeg!, een partij van voormalige communisten) vinden dat het land de steun aan Oekraïne moet staken. Maar ook de populistische ANO van oud-premier en miljardair Andrej Babis wil de stekker uit het munitie-initiatief trekken.
In de peilingen is ANO met 32 procent de grootste, een ruime voorsprong op Spolu van premier Petr Fiala (21 procent), de grootste partij binnen de huidige regeringscoalitie. Na dit weekeinde zal veel afhangen van de precieze uitslag en de formatie. Maar de toekomst van het munitie-initiatief is minder zeker dan voorgaande jaren.
Babis stelt dat het initiatief niet transparant genoeg is, te duur bovendien en de Tsjechische belastingbetaler te veel geld kost. In werkelijkheid komt slechts een fractie uit de Tsjechische staatskas. Andere landen betalen het leeuwendeel. Na Duitsland levert Nederland de grootste bijdrage, dat via deze weg 521 miljoen euro doneerde. Het is dus geen Tsjechische liefdadigheid, maar een stimulans voor de wapenindustrie. Ook zaaide Babis twijfel over de kwaliteit van de munitie, wat volgens de Oekraïners een leugen is.
Verkiezingsbijeenkomst in Praag van ANO, de partij van oud-premier en miljardair Andrej Babis.
‘Waarom zouden we ermee doorgaan?’, zei de politicus die campagne voert met de leus ‘Een beter leven’. ‘We hebben geld nodig voor onze mensen.’
Dit is voor oppositiepartijen als de zijne een van de centrale boodschappen in de campagne: de huidige regering van Fiala is vooral bezig met internationale politiek en Oekraïne, de Tsjechen zelf worden vergeten. Dit resoneert, blijkt bij een tentje van ANO in hoofdstad Praag. ‘Deze regering geeft meer om Oekraïners dan om Tsjechen’, zegt de 71-jarige Richard Sirek. De in zijn ogen gebrekkige aandacht van Fiala cum suis voor mensen zoals hij is ‘treurig’. ‘Ze zouden zich met hun eigen burgers moeten bezighouden.’
Er zijn grofweg twee blokken in de samenleving, zegt Martin Kratochvil, die als analist bij gezaghebbende opiniepeiler Stem het humeur van de Tsjechen onderzoekt. ‘De mensen die de huidige regeringspartijen steunen zijn economisch vaak iets beter af en hebben een positieve blik op de toekomst. De andere groep is ontevreden over de staat van het land en soms zelfs over het systeem zoals dat na 1989 is ontstaan.’ Wat de verschillende kiezers in het tweede blok nu bindt is ‘grote onvrede over de huidige regering’.
‘De oorlog, hoge energieprijzen, inflatie. Huishoudens voelen nog steeds de pijn van afgelopen jaren.’
Martin Kratochvil
Analist
Die coalitie werd sinds 2021 met het jaar minder populair. Dit komt door een opeenvolging van crises, zegt Kratochvil. ‘De oorlog, hoge energieprijzen, inflatie.’ Ook brak de coalitie een verkiezingsbelofte om de belastingen niet te verhogen. De economie trekt enigszins bij, maar er is onvrede over bestaanszekerheid. ‘Huishoudens voelen nog steeds de pijn van afgelopen jaren.’ Dit is ook te horen op de campagnebijeenkomst van ANO in Praag, waar zorgen bestaan over betaalbare huisvesting en de prijs van boodschappen.
Premier Fiala waarschuwt ondertussen voor ‘extremisten’ die een referendum over het lidmaatschap van de EU en Navo willen, zoals Stacilo! en de SPD. Hij zinspeelt erop dat deze partijen met ANO in een coalitie zullen stappen – wat nog niet zeker is – waardoor de Tsjechische verankering in het democratische Westen op het spel staat.
‘We zullen richting het oosten gaan’, zegt hij op een bijeenkomst in een Praagse buitenwijk. ‘Wil je onderdeel van het Westen blijven, stem dan op ons.’ Elena Slamova (46) luistert tevreden. Ze prijst de principiële houding van Fiala richting Oekraïne. ‘Daar vechten ze ook voor onze veiligheid. Daarom moeten we het land steunen, we zijn het ze verschuldigd én het is in ons eigen belang.’
Omringd door aanhangers voert premier Petr Fiala campagne. Zijn partij Spolu staat in de peilingen op flinke achterstand van ANO.
Tsjechië heeft traumatische herinneringen aan Rusland: toen het communistische Tsjechoslowakije in 1968 een liberale koers ging varen, werd deze Praagse Lente door Sovjet-tanks in bloed gesmoord. Dit verklaarde deels de grote steun voor Oekraïne in 2022, maar vertaalt zich op de lange termijn niet per definitie naar een verlangen om het land militair te blijven steunen.
Over humanitaire hulp voor Oekraïne bestaat enige consensus in de Tsjechische samenleving, toont onderzoek van Stem. Maar militaire hulp en buitenlandbeleid zijn een splijtzwam tussen aanhangers van de regering en de oppositie. Inmiddels vindt 49 procent van de Tsjechen dat de militaire steun voor Oekraïne te veel is. ‘Daarbij werpen oppositiepartijen zich op als pleitbezorgers van vrede, ze vinden dat we geen oorlog moeten steunen’, zegt analist Kratochvil.
Jana Babkova (76), die als 18-jarige de Praagse Lente meemaakte, is in de hoofdstad komen luisteren naar Karel Havlicek (de tweede man van ANO). Ze is van mening dat de oorlog maar eens voorbij moet zijn. ‘Ze moeten onderhandelen. Maar Vladimir Poetin is daarin natuurlijk niet geïnteresseerd, ondertussen reist Volodymyr Zelensky de wereld over om te bedelen.’ Wat betreft de hulp aan Oekraïne is het ‘genoeg’. ‘We zijn een klein land, dat hebben we gezien in 1968. We kunnen geen invloed uitoefenen.’
Karel Havlicek, de tweede man van ANO, in gesprek met een ANO-sympathisant.
Er bestaat ook de angst té betrokken te raken, zegt analist Kratochvil. Hij waagt zich aan een analogie met In de ban van de ring. ‘Tsjechen zijn een soort hobbits’: de rustige, levensgenietende wezens uit de boeken van J.R.R. Tolkien. ‘We zijn gesteld op onze vrede. Niemand moet zich met onze zaken bemoeien maar andersom hebben wij elders ook niets te zoeken.’ In andere woorden: ‘We willen zijn zoals Zwitserland. Vredig, welvarend, maar vooral neutraal.’
Bij het ministerie van Defensie in Praag werken geen hobbits. Ver van het campagnegeweld zit Ales Vytecka gebogen over tabellen met munitieleveranties en grafieken. Hij is verantwoordelijk voor het munitie-initiatief. Het grootste succes, legt hij uit, ligt hem in de aanvoer van een stabiele stroom aan munitie. ‘Dat is van belang voor een stevige positie van Oekraïne aan het front, die weer moet uitmonden in een stevige positie bij mogelijke onderhandelingen.’ Dat er oorlogsmoeheid ontstaat, is ‘normaal’, zegt hij. ‘Hoewel Rusland ook probeert via desinformatie de Tsjechische steun aan Oekraïne te ondermijnen.’
Op een verkiezingszuil prijkt de slogan van ANO: 'Een beter leven'.
Een brug naar het centrum van Praag.
Niet alle informatie over het initiatief is openbaar vanwege veiligheidsredenen, of zoals Excalibur-directeur Dosko zegt: ‘We maken hier geen koekjes.’ De geheimzinnigheid leidt tot kritiek op de transparantie van het project. Die klinkt niet enkel uit de hoek van de oppositie: vorig jaar publiceerde een senator van coalitiepartij Piraten een kritisch rapport over het munitie-initiatief. Onderzoeksjournalisten van onder meer het Nederlandse platform Follow the Money kraakten harde noten over de commissie die Tsjechische bedrijven over de granaten rekenen en over mogelijke belangenverstrengeling tussen de militaire industrie en de overheid. De Tsjechen hanteren een commissie van 10 procent over de inkoopprijs, zegt Vytecka.
Een voordeel van het systeem is dat donoren, als ze Rusland niet openlijk tegen zich in het harnas willen jagen, anoniem via Tsjechië munitie voor Oekraïne kunnen kopen. De Tsjechische wapenbranche heeft de capaciteit om te produceren en de contacten om elders munitie te kopen, stelt Vytecka. ‘Onze selectie van Tsjechische bedrijven garandeert veiligheid en toezicht. Als de donerende landen – inmiddels zestien, waaronder Tsjechië zelf – problemen zouden hebben ervaren, zouden ze wel zijn gestopt met hun bijdrage.’ Het Nederlandse ministerie van Defensie laat in een reactie weten dat de Tsjechen verantwoording afleggen, ‘zodat we de rechtmatigheid van de (voorschot)betalingen kunnen vaststellen’.
‘In de winter van 2024 was de verhouding granaten tussen Rusland en Oekraïne 10 op 1. Nu is die 2 op 1.’
Ales Vytecka
Ondertussen is de Tsjechische wapenindustrie spekkoper: Michal Strnad, de bestuursvoorzitter van Czechoslovak Group, is sinds mei de rijkste man van het land met een geschat vermogen van 15 miljard euro. ‘Natuurlijk is het een verdienmodel’, zegt Vytecka. ‘Maar zonder industrie win je geen oorlogen.’ Uiteindelijk draait het om het resultaat. ‘In de winter van 2024 was de verhouding granaten tussen Rusland en Oekraïne 10 op 1. Nu is die 2 op 1.’
Nadat ANO-politicus Havlicek is uitgesproken bij de campagnebijeenkomst, ontkent hij in een kort interview dat zijn partij de militaire hulp naar Oekraïne wil staken. ‘We willen dat de Navo het overneemt.’ Maar dit kan niet volgens Vytecka: ‘De Navo koopt wapens en munitie in voor de eigen lidstaten. Ze levert wel aan Oekraïne, maar enkel niet-dodelijk materieel zoals brandstof, reserve-onderdelen en medische uitrusting.’
Karel Havlicek (ANO) voert campagne voor de verkiezingen van vrijdag en zaterdag.
Als het initiatief na de verkiezingen wordt gestaakt, lopen reeds afgesloten contracten door. Maar voor 2026 komt de levering op losse schroeven te staan, zegt Vytecka. ‘De industrie kan bijtrekken. Maar de munitiestroom zal stokken op een cruciaal moment voor Oekraïne.’ Hij hoopt dat ‘het gezond verstand zal zegevieren en onze partners ook aan een nieuwe regering het belang van dit initiatief kenbaar maken.’
Er zijn geluiden in Tsjechië die de prestaties van de huidige regering ‘kleineren’, stelt commercieel directeur Dosko van Excalibur. ‘Ongeacht hoe deze mensen het initiatief beschouwen, het maakt Tsjechië een zeer gerespecteerd lid van de Europese Unie en van de Navo. Het versterkt onze internationale positie en onze eigen veiligheid.’ Hoe de rest van de Tsjechen daarover denkt, zal komend weekeinde blijken.
Na een verhitte internationale discussie ging Duitsland in januari 2023 over tot het leveren van Leopard 2-tanks aan Oekraïne. De verwachting was dat de tank het beeld op het slagveld drastisch zou veranderen. Is dat ook gebeurd?
Centraal-Europa kampt met hete zomers, droogte en extreme weersomstandigheden. De hopplant, essentieel voor bierproductie, heeft het moeilijk. In het Tsjechische hart van de hopteelt proberen brouwers het tij te keren, terwijl de fameuze biercultuur van het land ook economisch onder druk staat.
Zonder het uitgebreide spoorwegnet had Oekraïne zijn strijd tegen Rusland nooit kunnen volhouden. Precies drie jaar duurt dat gevecht nu. De Nederlandse fotojournalist Jelle Krings legt sinds de invasie het unieke leven van Oekraïners op en rond het spoor vast.
Source: Volkskrant