Primatoloog Jane Goodall werd wereldberoemd met haar eigenzinnige studies naar chimpansees. Als bevlogen activiste zette ze zich in voor de bescherming van de natuur.
Door Jean-Pierre Geelen
De klassieke vraag van de kip en het ei was geen probleem voor bioloog Jane Goodall, die overleed op 91-jarige leeftijd, zo maakte het Jane Gooddall Institute woensdag bekend. Voor haar begon alles met het ei, schreef ze eens op haar eigen website over haar passie voor diergedrag. Als vierjarige was ze op vakantie op een boerderij, waar het tot haar taak behoorde om de eieren van kippen te rapen. ‘Ik was verbaasd dat uit de kippen zulke grote eieren kwamen en vroeg me af, waar nou bij de kippen zulke enorm grote eieren uit konden komen’, schreef Goodall. ‘Niemand gaf me een bevredigend antwoord, daarom besloot ik om het zelf te gaan uitzoeken. Ik verstopte me in het kippenhok onder het stro, om de kippen bij het leggen van de eieren goed in de gaten te kunnen houden.’
Haar liefde voor het diergedrag was gewekt, de rest is geschiedenis. Jane Goodall zou uitgroeien tot wat wel met milde ironie ‘de moeder Teresa van de apen’ werd genoemd. Het is een haast sprookjesachtig verhaal van een vrouw die geheel op eigen kracht een droomcarrière maakte in de wetenschap, een wereld waarop ze op onorthodoxe wijze terechtkwam.
Hugo Van Lawick/National Geographic Creative
Valerie Jane Morris-Goodall (Londen, 3 april 1934) groeide na de echtscheiding van haar ouders op bij haar moeder in het Britse Bournemouth. Na een opleiding als secretaresse kwam ze te werken voor de antropoloog Louis Leaky in Kenia. Die zag haar liefde voor dieren en vroeg haar mee te werken aan een onderzoek naar menselijke evolutie.
Zo kwam Goodall, begeleid door haar moeder, in 1960 terecht in het Gombe Stream National Park in Tanzania, waar zij het gedrag van toen nog goeddeels onbekende chimpansees zou gaan bestuderen. Een notitieblok en een verrekijker waren haar voornaamste uitrusting. Geduld, doorzettingsvermogen en optimisme deden de rest: de 26-jarige Goodall baarde wereldwijd opzien met haar bevindingen. Ze ontdekte onder meer dat chimpansees werktuigen maken en gebruiken om onder meer termieten te vangen. Ook zag ze hoe de apen groepsgewijs op jacht gingen en soms oorlog leken te voeren met andere apen.
Ze brak met het wetenschappelijke taboe op een antropomorfe blik: Goodall gaf haar dieren geen nummers, maar namen, een ‘vermenselijking’ die lang als onwetenschappelijk gold, maar sindsdien gebruikelijker zou worden en leidde tot meer aandacht voor het individuele dier.
Na een studie ethologie in het Britse Camebridge keerde Goodall terug naar Afrika om apen te bestuderen. Daar ontmoette ze in 1962 de Nederlandse filmmaker Hugo van Lawick, telg van een adellijke familie. Hij filmde Goodall tijdens haar werkzaamheden, waarover deze krant later zou schrijven: ‘Lawick keek met eindeloos geduld naar wilde dieren, maar kon, eenmaal in opdracht van National Geographic aangekomen in Gombe, zijn blik al snel ook niet van Goodall afhouden. Het is alsof je hem tijdens de filmopnamen verliefd ziet worden, en haar ook, in de zeldzame momenten dat ze in de camera kijkt.’
This Jan. 1974 file photo shows anthropologist Jane Goodall, right, with husband Hugo van lawick behind a camera. Goodall was named Thursday, May 20, 2021 as this year’s winner of the prestigious Templeton Prize, honoring individuals whose life’s work embodies a fusion of science and spirituality.
AP
De twee trouwden en kregen een zoon. Tien jaar later scheidden ze, een jaar daarna trad Goodall in het huwelijk met de Tanzaniaanse parlementariër Derek Bryceson, later directeur van de nationale parken van Tanzania. Na diens overlijden werd Goodall op haar 47’ste weduwe. Ze is nooit meer hertrouwd.
Nadat Goodall in 1986 haar boek The Chimpanzees of Gombe had gepubliceerd, sloot ze na 25 jaar onderzoek haar leven als veldwerker af en ontpopte ze zich meer tot activist. De populaties chimpansees in Afrika namen in rap tempo af, vanuit een vliegtuigje had ze gezien hoe hun leefgebied in korte tijd was weggekapt.
Scientist Jane Goodall studies the behavior of a chimpanzee during her research February 15, 1987 in Tanzania.
Photo by Penelope Breese / Liaison
Ze ging wereldwijd voorlichting geven over de bescherming van de natuur. Ook in Nederland heeft ze vaak lezingen gegeven. Begin 2023 was ze nog de hoofdpersoon in het VPRO-programma Wintergasten, waarin Janine Abbring haar een uur interviewde. In haar optredens benadrukte ze steeds hoezeer het voortbestaan van de chimpansee samenhangt met de toekomst van de mensheid.
Ze richtte in 1977 het Jane Goodall Instituut op, dat inmiddels in 34 landen vestigingen heeft. Een ‘beweging vanuit de gedachte dat mens, dier en milieu een eenheid vormen, en dat ieder individu een verschil kan maken’, zoals het instituut het zelf formuleert. Hoop en optimisme dreven haar; steeds klampte ze zich vast aan soorten waarmee het dankzij bescherming wél goed ging.
Jane Goodall ontving bij leven tientallen onderscheidingen, maakte ook tientallen boeken voor volwassenen en jeugd en verscheen in meer dan twintig films.
De Amerikaans-Nederlandse etholoog en primatoloog Frans de Waal prees Goodall in deze krant als positieve uitzondering in de ‘saaie’ onderzoekstraditie van primatologen in de jaren zestig. ‘Andere wetenschappers observeerden bavianen in Afrika en vertelden dan: ze eten dit en ze eten dat. En ze leggen zoveel kilometer per dag af. Het was meer ecologisch onderzoek. De bavianen hadden net zo goed konijnen kunnen zijn, het had van alles kunnen zijn.’
Onder meer door Goodall kwam er aandacht voor cognitieve kanten. De Waal: ‘Ik kon me goed vinden in de manier waarop ze naar chimpansees keek. Het was taboe om te spreken over emoties van dieren. Dat werd verdoezeld in jargon, om maar wetenschappelijk te klinken. Jane Goodall praatte over haar chimpansees alsof het collega’s waren.’
Source: Volkskrant