Olijfbomen of bruinkool? In Ikizköy in het zuidwesten van Turkije woedt daarover een strijd tussen dorpsbewoners en energiebedrijf YK. Tienduizenden bomen zijn al gekapt, hele dorpen zijn verdwenen. Het verzet gaat door, het kappen ook.
schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden. Hij doet verslag vanuit Ikizköy.
Waar Nejla Isik twee jaar lang bang voor was geweest, gebeurde op maandag 15 september. Opnieuw doemden door oproerpolitie beschermde graafmachines op in Ikizköy en begonnen olijfbomen uit de grond te halen. Met andere dorpelingen probeerde ze de destructie te stoppen, een poging die voor haar en drie anderen eindigde met een nachtje politiecel. Ook dat had de strijdbare vrouw al meegemaakt, twee jaar geleden.
‘Ze kwamen heel vroeg’, zegt Isik, de 46-jarige mukhtar (een soort burgemeester of dorpsvoorzitter) van Ikizköy, een gemeente met diverse dorpskernen in het zuidwesten van Turkije. Voor de deur van haar door olijfbomen omringde woning zag ze na het ontwaken een auto staan met politiemannen in burger. Verderop in de straat stond een waterkanon. Ze begreep meteen wat er aan de hand was.
‘Ik ben in de auto gestapt om de omgeving te inspecteren, achtervolgd door de politiewagen. Ik wilde de andere dorpsbewoners waarschuwen en mensen optrommelen voor het verzet tegen het uitgraven van de bomen. Maar het was zeven uur ’s ochtends. Veel mensen waren al naar het veld gegaan voor de olijvenpluk, want het is oogsttijd. Uiteindelijk had ik een ploeg van een man of tien bij elkaar.’
Veel konden ze niet uitrichten. Het stuk land, waar olijfbomen en andere soorten vegetatie moeten wijken voor bruinkoolwinning, was door de politie afgezet. Het enige wat de geschrokken dorpelingen konden doen was filmpjes maken. Daarop is te zien hoe ontwortelde olijfbomen in vrachtwagens worden gekieperd en afgevoerd.
Het ziet er nogal liefdeloos uit, wat Isik sterkt in de gedachte dat de bomen, anders dan door energie- en mijnbouwfirma YK Energy is beloofd, niet elders herplant zullen worden. ‘Misschien een paar bomen om goede sier te maken’, zegt de mukhtar, met enkele medeactivisten gezeten rond de theetafel in haar bescheiden woning. ‘Bovendien sterft 90 procent van de herplante bomen al spoedig.’
Enkele tientallen bomen werden die maandag geveld. Na een dag was het voorbij, om onduidelijke redenen kwamen de graafmachines niet meer opdagen. ‘Maar ze zullen zeker terugkomen’, zegt Isik. ‘Over drie dagen misschien, of over drie maanden. We weten het niet.’
Isik en haar dorpsbewoners komen op voor hun eigen belang, dat mag duidelijk zijn. Niet alleen hun boomgaarden staan op het spel, ook hun gemeenschappen. Twaalf dorpen moesten de afgelopen zes jaar al plaatsmaken voor de activiteiten van YK Energy, een dochteronderneming van Limak Holding. Nog eens ruim veertig dorpen lopen gevaar; zij liggen in het gebied waar YK Energy zijn gang mag gaan, ten behoeve van twee energiecentrales in de provincie Mugla.
Het verzet heeft echter een bredere strekking. Het is ook een protest tegen een achterhaalde manier van energiewinning. Bruinkool – berucht uit de DDR – is een sterk vervuilende fossiele brandstof, iets tussen turf en steenkool in. Bruinkool is niet meer van deze tijd, vinden ecologisch bewogen medestanders van Isik. Aangezien Turkije wordt geacht zijn steentje bij te dragen aan vermindering van de wereldwijde CO2-uitstoot, ‘kan beter worden geïnvesteerd in schone energie’, schrijft de vooraanstaande journalist Murat Yetkin in zijn Yetkin Report.
Bovendien gaat het kappen van bossen in tegen een ander doel dat de Turkse regering zegt na te streven: tegengaan van ontbossing. In juni, terwijl bosbranden woedden in diverse Turkse provincies, verklaarde president Recep Tayyip Erdogan het behoud van de bossen in Turkije tot een ‘zaak van nationale veiligheid’.
‘We zullen ons onvermoeibaar inzetten voor ons groene thuisland, en onze bossen zo goed mogelijk beschermen en ontwikkelen’, aldus de president in een toespraak. ‘We zullen een levend Turkije achterlaten voor toekomstige generaties.’ De Turkse bossen noemde hij ‘een van onze grootste rijkdommen’.
De uitspraak valt moeilijk te rijmen met het landschap in de heuvels rond Ikizköy. Een groot deel van wat nog steeds bekendstaat als het ‘Akbelenwoud’ is veranderd in een kale, grijsgele vlakte van 16 kilometer lang en 3 tot 5 kilometer breed. Alles wat groeide en bloeide, is hier de afgelopen zes jaar verdwenen om het delven van bruinkool mogelijk te maken. Af en toe rijdt in de verte een vrachtwagen voorbij, gevuld met stenen en gruis.
Een flink deel van de kaalslag vindt plaats in de zomer van 2023. Voorzien van kettingzagen maken eind juli door Limak (de bedrijfsnaam YK Energy wordt in Ikizköy zelden gebruikt) ingehuurde ruimploegen met bulldozers hun opwachting in het Akbelenwoud, om de vlakte nog groter te maken dan die op dat moment al is. Doordat bij voorbaat duidelijk is dat de dorpelingen dit niet zomaar over hun kant zullen laten gaan, is een grote politiemacht aangetreden. Diverse malen komt het tot een confrontatie.
In de eerste week van september bereikt het geweld – volgens de dorpelingen uitsluitend van de kant van de politie – een climax. Er vallen de nodige klappen, het waterkanon beleeft hoogtijdagen, traangaswolken onttrekken het bos aan het zicht. Zo’n veertig betogers worden opgepakt. Het al twee jaar bestaande ‘verzetskamp’, een verzameling tenten bij de toegang tot het omstreden gebied, wordt ontruimd.
De gebeurtenissen krijgen volop aandacht van de internationale media, en leiden ertoe dat de BBC Nejla Isik vanwege haar jarenlange inzet voor de Akbelen opneemt in zijn lijst van ‘Honderd inspirerende vrouwen’. Maar dat is dan ook het enige succesje van die verhitte zomer. ‘Wij hebben verloren’, geeft de aanvoerder van het verzet twee jaar na dato toe. ‘Ze hebben het bos gekapt.’
Het nodige was hier al aan voorafgegaan. Vanaf 2014, toen de staat de grond van het Akbelenwoud verkocht aan Limak, waren er bomen gekapt. ‘Maar wij waren argeloos, we wisten van niks’, zegt Isik. Pas toen duidelijk werd dat ook hele dorpen zouden moeten verdwijnen, werden de bewoners wakker. ‘Zo ontdekten we dat er een Olijfbomenwet bestond’, zegt Isik. ‘Daarmee konden we naar de rechter stappen om de kap tegen te houden.’
De sinds 1939 bestaande wet geeft de olijfbossen in Turkije een bijna onaantastbare status. Doel ervan is het aantal boomgaarden te vergroten, de olijvenproductie te stimuleren en de olijfteeltgebieden te beschermen. Daarmee verplaatste het verzet van de dorpelingen zich deels naar de rechtszaal. In een zich jaren voortslepend juridisch steekspel stonden advocaten van beide partijen telkens tegenover elkaar, met de staat in een bemiddelende, maar lang niet altijd neutrale rol.
De regering heeft immers ook zo haar wensen. Bescherming van bossen en vermindering van de CO2-uitstoot, alles goed en wel, maar de motor van de economie moet blijven draaien en dat vereist een gestage, liefst niet al te dure energievoorziening. Daarbij vertrouwen Erdogan en zijn AK-partij vaak op de Bende van Vijf, de bijnaam van een groep grote holdings die het merendeel van de overheidsaanbestedingen in de wacht sleept. Een van de vijf is Limak.
Ondertussen ging Limak gestaag door met de voorbereidingen van de bruinkoolwinning op de ontboste stukken grond. ‘Een jaar lang hebben ze met dynamiet opgravingen gedaan’, zegt Isik. ‘Ook vlak achter mijn huis, om mij te straffen. Huizen hebben scheuren opgelopen. Het hele jaar 2024 hebben we in het stof gezeten. Veel mensen kregen bronchitis. Een vervuilingsmeter in mijn tuin werd door de politie weggehaald. Ik heb toch kunnen meten: vijf keer de limiet.’
Ook zou Limak op allerlei manieren hebben geprobeerd de bewoners onder druk te zetten. Het echtpaar Halil en Ilkay Demir woont pal aan de frontlinie in Akbelen-dorp, een van de dorpskernen. Hun erf grenst aan het van waarschuwingsborden voorziene hek van Limak. Erachter zijn de olijfbomen verdwenen, het echtpaar heeft er nog ongeveer driehonderd, op een kavel met vee en pluimvee.
‘Limak heeft van alles gedaan om ons te pesten’, zegt Halil, lid van Isiks actiecomité. ‘Prikkeldraad op het hek, prikkeldraad rond de begraafplaats. Toen ik het familiegraf wilde bezoeken, kon ik er niet in. Ze lieten dynamiet ontploffen om ons schrik aan te jagen. Het was als een aardbeving, de kinderen waren doodsbang. We zijn hier geboren, dit is ons land. Niet alleen de bomen staan op het spel, ook de paddenstoelen, planten, slangen, andere dieren. Het hele ecosysteem.’
Alle beschuldigingen van intimidatie worden door YK Energy met kracht ontkend. Ook andere beweringen van het bewonerscomité worden in schriftelijke antwoorden op vragen van de Volkskrant weersproken. Dat de feitelijke bruinkoolvoorraden in de grond sterk tegenvallen en dat er dus eigenlijk voor niets wordt gegraven: niet waar, zegt de woordvoerder. ‘Er is tot nu 1,25 miljoen ton bruinkool uit de grond gehaald, in totaal rekenen we op 2 miljoen ton. De exploratie gebeurt in samenwerking met Turkse universiteiten en verwante bedrijven als het Duitse Mibrag en het Australische GHD.’
Ook dat de onderneming onzorgvuldig zou omgaan met de vele archeologische vondsten in het gebied klopt niet, aldus EK Energy. ‘Die bewering is ongegrond. Vanaf het begin hebben we samengewerkt met het Milas Museum hier in de provincie Mugla. Met onze steun is het archeologisch park Arkeopark gesticht, waar het erfgoed wordt tentoongesteld. Voor dat alles hebben we 7,8 miljoen euro uitgetrokken.’
Verder zegt YK Energy zich altijd keurig aan de wet te hebben gehouden. De vraag is alleen welke wet, want al die tijd was het Akbelenwoud onderhevig aan de werking van twee wetten: de Olijfbomenwet en de Mijnbouwwet. De eerste wet beschermt de bomen, de tweede moet de mijnbouw in Turkije bevorderen.
De bewoners hebben de tegenstrijdigheid van de twee wetten vaak kunnen gebruiken om hun gelijk te halen bij de rechter, maar daaraan is een eind gekomen. De regering heeft gekozen voor het zakelijk belang. Op 24 juli keurde het Turkse parlement een amendement op de Mijnbouwwet goed, dat exploitanten de vrije hand geeft om bomen te kappen voor de kolenwinning.
‘Toen de wet behandeld werd, hebben we bij het parlement geslapen om te protesteren’, zegt Isik. ‘Met ons spraken de parlementariërs van de regeringspartijen niet, maar we zagen ze wel praten met vertegenwoordigers van Limak. Het was duidelijk dat ze samenwerken.’
Dus opnieuw hebben de inwoners van Ikizköy een slag verloren. Wat nu? Van opgeven is geen sprake, de strijd gaat door. ‘We blijven de dorpen afgaan om de mensen te mobiliseren’, zegt Isik. Dat gaat niet altijd even gemakkelijk, geeft ze toe. ‘De mensen zijn bang. Iedereen die iets zegt, kan worden opgepakt.’
Bovendien denkt menigeen in verder afgelegen dorpen dat het zo’n vaart niet zal lopen. ‘Ten onrechte. Zelfs als ze er geen kolen gaan winnen, kunnen ze dorpen gebruiken als stortplaats voor de afgravingen. Je kunt beter nu al in verzet komen, dan wachten tot ze voor de deur staan. Dan is het te laat.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant