nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden Opnieuw bleek deze week dat de meeste rechtse partijen zich opstellen als knecht van Wilders’ campagne. Al maanden proberen zij de positionering en stijl van de PVV-voorman te kopiëren. Wat is hier aan de hand?
Geert Wilders (PVV) op de tweede dag van de Algemene Politieke Beschouwingen.
Praat met burgemeesters, gedeputeerden, rijksambtenaren, dijkgraven. Ze zullen je vertellen, weet ik uit ervaring, dat ze vurig hopen op de terugkeer van stabiliteit in het landsbestuur.
Maar bekijk de Haagse debatten in de aanloop naar 29 oktober en er openbaart zich een ander vooruitzicht. Een groeiend aantal partijleiders dat zich positioneert als een soort copycat van Geert Wilders.
De rechterflank van de Kamer omgevormd tot een wereld van mini-PVV’s. Partijen en partijtjes die zo begaan zijn met hun electorale overleven dat bestuurlijke stabiliteit even niet hun streven is.
Het ontstond toen bleek dat de PVV na de val van het kabinet standhoudt in de peilingen: BBB, SGP, VVD, JA21 en FVD vertonen sindsdien verhoogde dadendrang.
Juli: Kamer steunt strafbaarstelling van „personen en organisaties” die illegalen „helpen onder te duiken” (amendement PVV). Vorige week: verbod Antifa (motie PVV-FVD). Deze week: herhaalde poging tot asielstop via staatsnoodrecht in debat over het extreemrechtse geweld in Den Haag (verworpen motie BBB).
Keuzes waarmee deze partijen vooral de campagne van Geert Wilders lijken te ondersteunen. Net als in 2023, toen de behoudende kiezer het origineel meestal verkoos boven de kopie. Het roept de vraag op wat deze partijen bezielt. Hebben zij, na twee jaar circus-Wilders, dan niets geleerd?
Toen PVV, VVD, NSC en BBB mei vorig jaar een hoofdlijnenakkoord sloten, bejubelde Wilders het resultaat. Hij zag het helemaal zitten. Zelfs „een meerderheid” van kiezers van oppositiepartijen was tevreden, zei hij in de Kamer. „Heel anders dan wat we van zuur-links horen in de media.”
Nadat Jimmy Dijk (SP) hem kritisch ondervroeg, klonk hij als de leider van een middenpartij. „Waar hier misschien de schoen wringt, is dat wij verantwoordelijkheid hebben genomen”, zei hij. „Uw partij, meneer Dijk, bestaat dit jaar 52 jaar. U heeft nog nooit iets voor elkaar gekregen.”
Hij had lastige keuzes gemaakt. In onderhandelingen „haal je dingen binnen en moet je pijn lijden. Dat is gewoon het eerlijke verhaal.”
Bij de Algemene Beschouwingen, vorige week, was zijn eerlijke verhaal nogal veranderd.
Sinds hij het kabinet-Schoof begin juni ten val bracht, is hij gewoon weer oppositieleider. De verantwoordelijkheid waarmee hij zichzelf vorig jaar feliciteerde, is hij weer vergeten. „De waarheid is onaangenaam en hard, maar Nederland wordt langzaam maar zeker gesloopt”, zei hij.
Beetje zuur-rechts. „Kiezen we ervoor om verder het moeras in te zinken met het links-liberale multiculturalisme, of vechten we eindelijk terug?”
Zo jaagt hij partijen op rechts de stuipen op het lijf. De PVV wint haar kiezers nu eenmaal op de rechterflank, niet op links. Vandaar dat die rechtse partijen zich hiertegen verweren door hem te kopiëren.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
Vooral de VVD zit lastig. In het verkiezingsprogramma probeerde ze het belang van Wilders’ hoofdthema – asiel en migratie – nog te relativeren: het komt pas op pagina 62 (van 81) aan bod. En Dilan Yesilgöz zag zich gedwongen, na haar vroege omarming in 2023, de PVV dit keer bijna meteen uit te sluiten.
Voor Wilders ideaal om VVD-kiezers te lokken. Dus beklaagde Yesilgöz zich twee weken na de kabinetsval al over „elitaire” en „extreme links-radicale” elementen in GL-PvdA. Om een electorale ineenstorting te voorkomen, minimaliseert ze nu de kans op regeren met GL-PvdA en bepleit ze een „centrumrechts kabinet”. (Detail: zo noemde ze het kabinet-Schoof ook.)
En BBB, weinig succesvol in het stikstofdossier, kopieert nu zonder gêne het PVV-nativisme.
Al in 2015 en 2023 deden (oud-)PVV’ers wetsvoorstellen om de voorrang voor erkende vluchtelingen bij de gemeentelijke toewijzing van een sociale huurwoning ongedaan te maken. In beide gevallen wees de Raad van State op strijdigheid met de Grondwet. De indieners schortten behandeling van hun voorstel op.
Vicepremier Mona Keijzer (Volkshuisvesting, BBB) kreeg deze week voor een vergelijkbaar voorstel hetzelfde afwijzende advies van de Raad van State: strijdig met de Grondwet. Maar zij maakte ogenblikkelijk bekend dat ze doorzet. Tot vreugde van Wilders.
En het debat, donderdag, over het extreemrechtse geweld vorig weekeinde, onderstreepte eens te meer de morele glijbaan waarop veel behoudende partijen zich begeven.
Want hun verlangen zich zo rechts mogelijk te profileren verstond zich slecht met de feiten van dat geweld. De zwarte kleding van daders, hun nazi-leuzen en NSB-vlaggen, hun aanval op het D66-kantoor: het toonde aan, zoals Guus Valk in NRC liet zien, dat hier sprake was van politiek geweld.
Maar VVD-kopstuk minister Eelco Heinen (Financiën) deed zijn best die conclusie te ontlopen. „Je gaat dingen politiek maken die niets met politiek te maken hebben”, zei hij bij WNL op Zondag.
Maandagavond was dit ook de voorkeursinterpretatie op het goed bekeken SBS6 van miljardair John de Mol. Net als Heinen vond bijvoorbeeld Wierd Duk (De Telegraaf) het in Nieuws van de dag onjuist dat Den Haag de demonstratie politiseerde. Hij vroeg zich af of je over een extreemrechtse demonstratie kon spreken.
Bij Vandaag Inside was de analyse later die avond gitzwart. „Ons land staat op omvallen”, zei oud-voetballer René van der Gijp, en „de asielzoeker is de zondebok”. Oud-voetbaljournalist Johan Derksen noemde dit „terecht”: „De asielzoeker kost zoveel geld dat gewone Nederlanders tekortkomen.”
Ook Derksen zag weinig in politisering van het geweld. „Ze schreeuwen moord en brand dat Wilders moslims en asielzoekers uitsluit. Maar ze sluiten zelf Wilders uit.”
In het Vragenuur op dinsdagmiddag wilde zelfs de nieuwe minister van Justitie Foort van Oosten (VVD) niet beamen dat het om rechtsextremistisch geweld ging.
Hij ging overstag nadat NRC later die middag onthulde dat de NCTV Van Oosten juist had geadviseerd het rechtsextremistische karakter van dit geweld wél te benoemen.
Anders, meende de terrorismecoördinator, wordt „rechtsextremistisch gedachtegoed niet geproblematiseerd, maar zelfs verder genormaliseerd.”
Bovendien constateerde de NCTV dat bepaalde politici zélf voeding geven aan dit soort geweld. „Gedragingen door bekende personen of charismatische politici hebben een groot effect op volgers. Het legitimeert extremistische overtuigingen, ook wanneer politici zelf geweld afwijzen.”
De politiek moet „in de spiegel kijken”, zei directeur Erik Akerboom van inlichtingendienst AIVD. Het herinnerde aan zomerse optredens van Wilders op demonstraties tegen asielzoekerscentra.
1 juli 2025, Helmond: „Beste bewoners van Helmond. Laat dit niet gebeuren, jullie zijn de baas in deze stad en niet de burgemeester. (..) Ik vraag jullie: willen jullie met mij in deze stad, in dit land, in verzet tegen nog meer azc’s?” En 7 juli 2025, Zwolle: „Als ze [de gemeente] dat wel doen, is de tijd dat we dat accepteren wat mij betreft voorbij. (..) Dus jullie moeten het niet accepteren.”
Mirjam Bikker (CU) probeerde voor het Kamerdebat op donderdag alle partijen onder een verklaring tegen rechtsextreem geweld te krijgen. Progressieve partijen haakten laat af, ze vonden de steun van PVV en FVD ongeloofwaardig. Daarop kregen zij het verwijt van rechts dat ze polariseerden.
Dit verwijt ontbrak bij rechts toen Wilders zelf in het debat over zijn eigen rol polariseerde met de NCTV en de AIVD: „Wat de heer Akerboom of de NCTV ook zegt, ik blijf de waarheid spreken.”
En zo negeerde een Kamermeerderheid de conclusie van de NCTV en de AIVD dat de voedingsbodem voor rechtsextremistisch geweld ook door politici wordt gelegd. Het tekent de benauwde nikserigheid van politiek in campagnetijd: steun de virtuele koploper – omdat anders je kiezers misschien naar hem overlopen.
Het dieptepunt moest nog komen. Tegen het einde van het debat overviel Caroline van der Plas, altijd beschikbaar voor een praatje tegen polarisatie, met het voorstel voor een onmiddellijke asielstop op basis van het staatsnoodrecht. Een plan dat vorig jaar de coalitie maandenlang spleet en bij gebrek aan juridische onderbouwing kansloos was.
In de Kamer klonk het verwijt dat ze de geweldplegers beloonde. En uit democratisch oogpunt was het fundamentele probleem natuurlijk dat een volksvertegenwoordiger het aandúrfde een demissionair minderheidskabinet, leunend op 32 (!) van de 150 zetels, de bevoegdheid te geven beide Kamers te negeren om haar politieke wens te vervullen.
Haar voorstel werd weggestemd, maar het BBB-doel was duidelijk: Wilders rechts passeren. En wie oplette zag dat ook Joost Eerdmans (JA21), een andere noodzakelijke partner voor dat centrumrechtse kabinet van de VVD, met PVV en FVD dit antidemocratische vertoon steunde.
En zo gebeurde het voor de tweede keer in twee weken dat de rechtervleugel van de Kamer de eigen belangen meer waarde toekende dan de kennis van overheidsdeskundigen. Vorige week inzake Antifa, deze week over extreemrechts geweld. Het nieuwe wegkijken.
Het is uiteraard het recht van de meerderheid. Maar het is een onzekere meerderheid. Een meerderheid die door die onzekerheid morele grenzen passeert maar zo wel netjes in lijn met de laatste inzichten van Vandaag Inside opereert.
Het is de stand van de democratie. Dus het zou wel kunnen, je weet het niet, dat de terugkeer van democratische gezindheid, moraliteit en stabiliteit in de nationale vergaderzaal nog even achterwege blijft.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC