In Brummen kwam na twee jaar overleggen het plan voor een nieuw azc plotseling op losse schroeven te staan.
De Gelderse gemeente staat daarmee voor iets groters: lokale besturen zwichten voor intimidatie en worden niet gesteund door Den Haag, integendeel.
is regioverslaggever van de Volkskrant in Oost-Nederland.
Twee dagen voor de geweldsexplosie in Den Haag wordt op donderdagavond 18 september in de gemeenteraad van Brummen de angst voor tegenstanders van asielopvang in woorden gevat. Als daar, aan de Engelenburgerlaan 31, raadslid Margriet Wartena van Lokaal Belang het woord heeft, is het bestuur van de Gelderse gemeente al bijna twee jaar bezig met het organiseren van 350 opvangplekken in de Michaelshoeve, een vervallen landhuis uit 1884 aan de rand van het dorp. Het tekenen van de voorlopige koopovereenkomst met het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) staat – dan nog – gepland voor 15 oktober.
‘Brummen staat bekend als gemeenschap die sociaal veel kan dragen’, zegt Wartena in de raadszaal met een afgeladen publieke tribune. ‘Maar toen kwam de weerstand– bedreigingen, boze gezichten, angst, polarisatie – die mensen tegenover elkaar zette. Mijn aanvankelijke overtuiging en positieve houding kregen door nare voorvallen en een groeiende angstcultuur flinke barsten. Het bestuur werd en wordt verantwoordelijk gehouden voor alles wat mis zou kunnen gaan. Er werd zelfs tegen ons gezegd: ‘Daar zult u slecht van slapen.’’
Het zijn de inleidende woorden voor wat een ommezwaai van formaat zal blijken. Want Wartena’s partij zit in de coalitie en haar toespraak is bedoeld als stemadvies aan haar partijgenoten in de Brummense raad. In het zicht van de finish wil ze ineens de naderende komst van het asielzoekerscentrum in ieder geval ‘on hold’ zetten. In plaats van 350 bedden voor dertig jaar stelt ze voor, samen met oppositiepartijen CDA en VVD, te onderzoeken of 120 opvangplekken voor vijf jaar niet een beter plan is.
Gemeenteraadslid Daniëlla Magermans van coalitiegenoot D66 kan niet geloven wat ze hoort. Deze woorden, na jarenlang van ‘elke fractie afzonderlijk’ gehoord te hebben dat zij ‘vóór opvang van vluchtelingen zijn’.
‘Mijn fractie is verbijsterd. Want als je voor opvang bent, hoe kun je dan deze kans laten lopen? En in plaats daarvan het college vragen een onmogelijke opdracht uit te voeren?’, zegt ze, verwijzend naar de hoge kosten van een klein azc.
Magermans kan er niet bij dat Lokaal Belang ineens zwicht voor azc-tegenstanders, waarvan het maar de vraag is welk deel van de gemeente zij vertegenwoordigen. ‘Raadsleden zouden juist in deze onzekere tijden het hoofd koel moeten houden en geen valse beloften doen, maar problemen aanpakken en verantwoordelijkheid nemen.’
De situatie in Brummen is exemplarisch voor wat dit jaar op veel plekken in Nederland gebeurt. Gevoed door angst worden op willekeurige momenten in het besluitvormingsproces plannen voor asielzoekerscentra afgeschaald of helemaal stopgezet. In een ongemeen felle brief – met ‘Het loopt uit de klauwen’ als openingszin – schreef Sharon Dijksma, voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), dinsdag dat ze het demissionair kabinet verantwoordelijk houdt voor wat er nu op lokaal niveau gebeurt.
‘Lokale bestuurders staan in de kou zonder enige steun vanuit het kabinet’, schrijft ze. Volgens Dijksma is ‘lokale intimidatie en geweld’ en ‘groeiende frustratie bij inwoners en bestuurders’ het gevolg van ‘Haagse signalen die de uitvoering van wettelijke taken juist ondergraven’, waarmee ze doelt op de verplichting die elke gemeente volgens de Spreidingswet heeft om naar rato opvangplekken voor asielzoekers te organiseren.
Dijksma schrijft ook dat het ‘onacceptabel’ is dat door de opstelling van het kabinet ‘de democratische rechtsstaat wordt ondermijnd, de veiligheid van inwoners en bestuurders in gevaar komt en het vermogen van gemeenten om hun wettelijke taken uit te voeren en om fatsoenlijk te voldoen aan verdragen en afspraken over de opvang van vluchtelingen, onder zware druk staan’.
Zoals op meer plekken in Nederland is het een lastige vraag hoe breed gedragen de tegenstand werkelijk is. Alsook wat de samenstelling is van het verzet: in hoeverre bestaat dat uit inwoners van de desbetreffende gemeente? Een petitie van actiegroep Inspraak Brummen AZC, een bij de gemeente bekende groep dorpsgenoten, kreeg ruim 2.100 stemmen, waarvan er 1.785 afkomstig zouden zijn uit de gemeente zelf. Minder dan 10 procent van de ruim 21 duizend inwoners in de gemeente, maar ruim 20 procent van het dorp Brummen. Bovendien vulde zo’n 60 procent de petitie anoniem in. De indieners overhandigden later aan de griffie wel de volledige naam en woonplaats van de ondertekenaars, maar die lijst is daarna niet geverifieerd.
Over de omvang van het verzet wil het Brummense raadslid Jonathan Vondeling van GroenLinks een ‘kleine hartenkreet’ kwijt: ‘Er zijn inderdaad veel protesten geweest, en veel handtekeningen ingediend, maar degene die niet geprotesteerd hebben of beperkt, en vooral alle mensen die niet hun handtekening hebben gezet, die horen we nu heel weinig. En ik vind het toch wel belangrijk om te benadrukken dat dat ook echt heel veel mensen zijn.’
Op een half uur rijden van Brummen werd donderdagavond in Doetinchem nogmaals duidelijk hoe ‘lokale intimidatie en geweld’ eruitziet: een in zwart gestoken menigte, sommigen met de Nederlandse vlag in hand, ‘Azc, weg ermee!’ scanderend. Hun aanwezigheid was voorzien. Een week eerder werd de raadsvergadering verstoord, bestuurders geïntimideerd en buiten met zwaar vuurwerk en eieren gegooid. Noodgedwongen bleef afgelopen donderdagavond de publieke tribune leeg en stond een peloton mobiele eenheid (ME) klaar.
Kon de Doetinchemse burgemeester Mark Boumans als voorzitter van de commissie Asiel en Migratie van de VNG een paar maanden geleden nog zijn analyse loslaten op wat er allemaal gebeurde in andere gemeenten, nu stond hij zelf in het oog van de anti-asielstorm. ‘Er is sprake van een domino-effect’, zei Boumans afgelopen juli al in de Volkskrant. ‘Gemeenteraden voelen zich onder druk gezet en binden in. Vervolgens zijn er op andere plekken mensen die zien: het heeft effect als we rumoer maken.’
Zijn inschatting toen: ‘Ik denk niet dat veel gemeenten de komende tijd nog gaan instemmen met de komst van een azc.’
Na een zomerpauze kwam die voorspelling uit. Naast Brummen zijn Amersfoort en Noordwijk een paar van de recente voorbeelden waar gemeentebesturen onder druk van tegenstanders terugtrekkende bewegingen maakten. In Amersfoort gebeurde dat na onrustige informatieavonden. In de nasleep maakte de Amersfoortse wethouder Micheline Paffen (CDA) maandag excuses voor het onvoldoende betrekken van omwonenden en de gemeenteraad bij de plannen voor twee azc’s – plannen die ze en passant schrapte.
In Noordwijk werd donderdagavond onder luid applaus vanaf de publieke tribune het gemeenteraadsbesluit ontvangen voor het stopzetten van het maken van plannen voor een nieuw azc. Bij een eerdere vergadering kwam het tot een confrontatie tussen politie en tegenstanders. De verantwoordelijke wethouders van Amersfoort en Noordwijk stonden afgelopen dagen niet open voor een gesprek met de Volkskrant.
Boumans (VVD) hekelt vrijdagavond telefonisch de Haagse dynamiek, waar met name partijen op de uiterste rechterflank ‘in tijden van grote welvaart en voorspoed’ angsten aanwakkeren bij een kleine groep die daar kennelijk vatbaar voor is. Hij memoreert hoe Geert Wilders in Zwolle deze zomer bij een protest met zoveel woorden zei dat het openen van een azc aan de burgers is, niet aan het college. Boumans: ‘Wij staan op lokaal niveau dicht bij de burgers, maar door Haagse politici steeds vaker tegenover ze.’
Wat ook niet helpt om het tij te keren, zegt Boumans: ‘Wij hebben ons aan de Spreidingswet te houden, maar als wij zwichten voor terreur, dan kraait er in Den Haag geen haan naar. Geen minister die dan zegt: ‘Wat flik je me nou? Je moet je aan de Spreidingswet houden.’’
Vergeleken met Doetinchem ging het er tijdens de azc-raadsavonden in Brummen aanmerkelijk rustiger aan toe. ME noch relschoppers, maar dat betekent niet dat er geen angst gezaaid is, zo blijkt uit de woorden van Wartena van Lokaal Belang, die de afgelopen dagen niet bereikbaar was om te vertellen wat haar is overkomen. Op de achtergrond heeft de intimidatie zijn uitwerking niet gemist.
Terwijl bewoners op hun beurt ook weer bang zijn, blijkt diezelfde donderdagavond uit de woorden van Jan Veldkamp, Wartena’s partijgenoot bij Lokaal Belang Brummen. Wij hebben heel veel ‘kreten gehoord van angst’, zegt Veldkamp namens zijn dorpsgenoten. ‘En die angst, die voel ik zelf ook wel een beetje. Want ik heb ook kleinkinderen die straks op de fiets naar school moeten en zo. En dan zult u zeggen: ja, als er nou 350 Nederlanders komen te wonen? Ja, dan zal die angst ook ontstaan. Want er is altijd wel een of ander figuur die zich niet kan gedragen. En dat zit ook in dit volk.’
Veldkamp lijkt in de raadszaal te schrikken van zijn eigen woorden. ‘Dit volk?’, herhaalt hij vragend. ‘Dat klinkt niet mooi, dit volk. Dat zit ook in deze mensen’, corrigeert hij zichzelf. ‘Die komen ook uit een andere cultuur, waar een vrouw niet eens een status heeft. Daar moeten we ook rekening mee houden. De mensen die die angst hebben, dat verwoorden wij.’ Het gaat over gevoelens van angst en onveiligheid; niemand refereert aan cijfers of feiten. Zo schrijft de Adviesraad Migratie in een feitenrelaas over asielzoekers en overlast dat ‘uit geen enkele analyse blijkt dat de aanwezigheid van een COA-locatie een significant effect heeft op de buurtveiligheid’.
Angst, terecht of niet, komt tegen een prijs. De emotionele woorden van Veldkamp klinken nadat zijn partijgenoot van Lokaal Belang, wethouder financiën Steven van de Graaf, nuchter een som heeft voorgerekend. Hij legt uit dat bij 350 opvangplekken het COA alle exploitatiekosten op zich neemt. Het enige wat de gemeente hoeft te doen, is een voorfinanciering van 430 duizend euro. Een bedrag dat door leges die het COA betaalt wordt terugverdiend. De opvang kost de gemeente Brummen, met een begroting van zo’n 70 miljoen euro, dus niets.
Dan het scenario dat de VVD, CDA en Lokaal Belang nu ineens voor ogen hebben: conform de Spreidingswet 119 vluchtelingen opvangen, voor een periode van vijf jaar. ‘De impact hiervan voor de gemeente Brummen is enorm’, waarschuwt Van de Graaf voor hij begint met rekenen. ‘De aanloopkosten schatten we rond de 860 duizend euro. Maar dan zijn we er nog niet.’
In dit scenario kunnen geen leges worden geheven, die kosten zullen voor de gemeente zijn. Daarbovenop komen dan nog de jaarlijkse exploitatiekosten. ‘307 duizend euro per jaar’, zegt hij. ‘Dat kunt u keer vijf doen en als u alles optelt, zal een locatie door de gemeente Brummen zelf georganiseerd ruim 2,6 miljoen euro kosten.’
Ziedaar de – letterlijke – prijs die de VVD, CDA en Lokaal Belang uit angst bereid zijn te betalen. Niet lang na het sommetje stemmen ze voor hun motie. Het college wordt opgedragen ‘vanaf heden geen onomkeerbare stappen of beleidsuitvoering te ondernemen ten aanzien van een azc voor 350 asielzoekers, totdat de gemeenteraad een besluit heeft genomen over het initiatiefvoorstel’, oftewel de 119 opvangplekken voor vijf jaar. Een meerderheid van de raad stemt zo mee met Inspraak Brummen AZC, de actiegroep die het protest leidt.
Zoals op meer plekken krijgt het gemeentebestuur in Brummen het verwijt dat het de gemeenteraad en bewoners te laat bij de plannen heeft betrokken. Verantwoordelijk wethouder Ingrid Timmer (D66) herkent zich niet in de kritiek. ‘We hebben grote aandacht besteed aan het informeren en luisteren naar alle betrokkenen vanaf de start in januari 2024 tot nu’, zegt ze.
‘Van omwonenden, de (naastgelegen, red.) school De Lans tot ondernemers en zorgorganisaties. Hun zorgen zijn serieus onderzocht en verwerkt. Zoals de afspraak om geen minderjarige vreemdelingen op te vangen, een ‘opt-out’ bij ernstige overlast en structureel overleg met omwonenden.’
Formeel heeft het college van Brummen de bevoegdheid om de eigen plannen voor het grotere azc door te zetten, maar Van de Graaf vindt het ‘wel zo netjes’ het ingediende voorstel voor een kleinere eerst te bestuderen. In de maximaal vier weken die daarvoor staan, belooft zijn college ‘geen onomkeerbare stappen’ te zetten richting de opvang voor 350 asielzoekers.
Uit het antwoord op de vraag hoe het nu moet met de ondertekening van het voorlopig koopcontract op 15 oktober, stelt de wethouder dat het grotere azc in het statige Michaelshoeve nog steeds in beeld is: ‘Als ik het COA was, zou ik de eigenaar even bellen om te vragen of het een paar weken later kan.’
In Doetinchem hield de gemeenteraad donderdagavond uiteindelijk ‘wel de rug recht’, zoals burgemeester Boumans het zegt. ‘Complimenten, want wat hier gebeurt en eerder ook in Zwolle, is inmiddels tegen de trend in.’ Terwijl buiten de ME werd bekogeld met zwaar vuurwerk en de menigte een poging deed het hermetisch afgesloten gemeentehuis te bestormen, werd in de raadszaal een besluit genomen dat de opvang van honderd asielzoekers voor drie jaar mogelijk maakt.
‘Het is ridicuul en ook wel beangstigend dat we op deze manier ons werk moeten doen’, zegt Boumans. ‘Vorige week waren er raadsleden die uit angst geen vragen meer durfden te stellen. Dit moet echt stoppen.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant