Symfonisch gedicht Muziek kent tal van genres en subculturen: NRC’s muziekprofessor biedt essentiële muziekkennis. Deze week: het symfonisch gedicht. Wat moet je luisteren en wie moet je kennen?
De symfonie: wat moeten we er toch mee? Met die vraag worstelden componisten in de jaren 30 van de negentiende eeuw. Je kunt het gerust een crisis noemen, zo hoog liep de discussie destijds op. Nadat de Grote Drie – Haydn, Mozart en Beethoven – het genre in een halve eeuw hadden opgebouwd tot het paradepaardje van de klassieke muziek, kwam in 1824 de klapper: Beethovens revolutionaire Negende symfonie. Daarna was de koek even op.
Stijl was het probleem niet: componisten waren creatief genoeg om met iets nieuws te komen. Het ongemak zat dieper. Puur instrumentale muziek was eindelijk uitgestegen boven louter vermaak en werd intussen ook gezien als drager van buiten-muzikale ideeën – poëtische, filosofische, morele en zelfs politieke –, iets wat voorheen vooral aan opera was voorbehouden. Beethovens Negende, met dat euforische slotdeel Ode an die Freude met koor en solisten, plaatste plots een groot vraagteken bij die esthethiek: had de symfonie als genre nog wel toekomst? Sommige componisten bleven gestaag symfonieën afleveren (al dan niet lijdend onder een inferioriteitscomplex), anderen vonden dat het genre niet hoger kon pieken en stortten zich op andere muzikale vormen.
Een daarvan was het symfonisch gedicht: een korter, vaak eendelig orkestwerk dat vanaf halverwege de negentiende eeuw tot begin twintigste eeuw het muziekleven in zijn ban hield. Romans, schilderijen, sprookjes en andere inspiratiebronnen werden gretig omgesmeed tot orkestwerk. Zo konden componisten alsnog het volledige spectrum van de orkestrale kleurenwaaier uitbuiten, zonder verstrikt te raken in dé muzikale kwestie van hun tijd.
In de loop van de negentiende eeuw kregen componisten de beschikking over een steeds verder uitdijende orkestformatie. Ze ontpopten zich tot de Rembrandts van de klank: de timbres van de instrumenten hun palet, het geestesoog van hun publiek hun doek. Zo konden ze complete natuurtaferelen schilderen en personages tot leven wekken, die je vaak in een specifiek instrument kunt terughoren. Voor speciale geluidseffecten zetten ze een stel trompetten buiten de zaal of schreven ze een windmachine voor.
In de Middagheks, gebaseerd op een Slavisch volksverhaal, creëert Dvořák met onbestemd heen en weer wiegende strijkers een onheilspellend sfeertje, waaruit de basklarinet oprijst als de sinistere schaduw van de heks. In Richard Strauss’ Don Quixote gebruiken de koperblazers een speciale tongtechniek om het dissonante geblaat na te bootsen van schapen, die Don Quichot aanziet voor een aansnellende soldatentroep. En aan het begin van Rachmaninovs Dodeneiland hoor je de moeizame slagen van roeiriemen die ritmisch door het water klieven.
De tijd van de symfonische gedichten bracht een hele stoet klassiekers voort. Dukas’ Tovenaarsleerling bijvoorbeeld, waarin de bezemstelen onstuitbaar gaan marcheren. Of Saint-Saëns’ Danse Macabre, waarin je het geknekel door het orkesthoort dansen. Of Sibelius’ Finlandia, een turbulente verklanking van de Finse vrijheidsstrijd. Liszt gaf het genre een vliegende start met dertien symfonische gedichten. Luister voor een fikse scheut orkestrale heroïek naar zijn Prometheus, waarin de titelfiguur het vuur van Zeus steelt. Richard Strauss laat je in zijn Alpensinfonie (wat dus geen symfonie is) een bergtocht beleven: je hoort de gloed van de morgenzon, een bruisende waterval, het ijle glinsteren van een gletsjer, het rommelen van naderend onweer, tot de nacht alles weer in duisternis hult. Wereldberoemd is ook De Moldau van de Tsjech Smetana, waarin een sierlijk dwarsfluitenduet de eerste stroompjes verklankt die uiteindelijk uitgroeien tot een brede, orkestrale rivier. In de overige delen van zijn cyclus Má vlast (Mijn Vaderland) schildert Smetana even beeldrijk over historische veldslagen, sagen en de weidse landschappen van Bohemen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC