Marcel Beukeboom | nieuwe directeur Naturalis Westerse landen hebben „rücksichtslos gebruik gemaakt van materiaal uit voormalige koloniën”. Die tijd is voorbij. Indonesië krijgt objecten terug.
Marcel Beukeboom: „Er werd door westerse landen rücksichtslos gebruik gemaakt van materiaal uit voormalige koloniën.”
‘In mijn eerdere loopbaan was ik juist altijd tégen fossiel.” Marcel Beukeboom (53) zegt het met een knipoog terwijl hij de museumtrap van Naturalis oploopt. In zijn functie als Nederlandse klimaatgezant en later als vertegenwoordiger bij de Food and Agriculture Organization in Rome was duurzaamheid een speerpunt – meer biodiversiteit, minder fossiele brandstoffen.
Maar tussen de dinofossielen hier in Leiden voelt hij zich, als kersverse directeur, direct op zijn gemak. De 18 meter lange camarasaurus en Trix de T. rex kent hij nog van jaren terug, toen hij met zijn kinderen in het museum rondliep. De triceratopskudde die het afgelopen jaar veel bekijks trok is nét voor hij begin september begon vertrokken op wereldtournee. „Dat zijn grote voetafdrukken om te vullen.” Alleen al deze zomer trok Naturalis, mede dankzij die kudde, meer dan 100.000 bezoekers.
Beukeboom volgt Edwin van Huis op, die veertien jaar aan het hoofd stond van Naturalis Biodiversity Center – natuurhistorisch museum en nationaal onderzoeksinstituut ineen. In die periode vonden er indrukwekkende uitbreidingen plaats. De collectie dinoskeletten werd uitgebreid én het nieuwe, grotere museumgebouw werd geopend, een gebouw waar alles van Naturalis bijeenkwam: onderzoek, museum en de 62 meter hoge en twintig verdiepingen tellende depottoren. Daarmee presenteerde Naturalis zichzelf als hét biodiversiteitskenniscentrum van Nederland. Tegelijkertijd zijn er nog hobbels om te overwinnen: zo staat in het Strategisch Plan 2025-2028 dat „achterstanden in beheer en behoud” van de 43 miljoen planten, dieren, fossielen, gesteenten en mineralen de komende jaren worden weggewerkt.
Én er moet werk worden gemaakt van de teruggave van de 28.000 objecten tellende Dubois-collectie aan Indonesië: vrijdag 26 september kwam het nieuws naar buiten dat de collectie – met daarin onder andere de eerste fossiele vondsten van de vroege mens Homo erectus – terugkeert naar het land van herkomst.
„Lange tijd werd door westerse landen rücksichtslos gebruik gemaakt van materiaal uit voormalige koloniën. Dat heeft zijn sporen nagelaten, ook in onze collectie.” Beukeboom noemt teruggave „de juiste keuze” en benadrukt dat de beslissing is gemaakt op basis van gedegen juridisch herkomstonderzoek door een onafhankelijke commissie.
Een schedelkapje van de ‘Javamens’, onderdeel van de Dubois-collectie.
„Uiteraard hebben wij daar als Naturalis onze samenwerking aan verleend. We moeten allemaal leren om ons te verhouden tot het koloniale verleden, dat proces is nog lang niet klaar en beperkt zich uiteraard ook niet alleen tot culturele en historische collecties.” Hij spreekt de hoop en de verwachting uit dat de samenwerking met Indonesische onderzoekers „onverminderd” door zal kunnen gaan.
Samenwerking is ook in een andere context belangrijk. „De biodiversiteit holt razendsnel achteruit”, zegt Beukeboom vanuit zijn bescheiden werkkamer. „Om dat tij te keren móéten onderzoeksinstituten beter samenwerken – met elkaar, maar ook met de politiek en de private sector. We zijn er niet met het sec in kaart brengen van de biodiversiteit. Als je het ecosysteem wilt redden, dan kan geen enkele speler dat alleen.”
Juist die verbindende rol sprak hem aan, toen hij in februari de vacature zag op de voorpagina van NRC. „Ze zochten een ambassadeur voor de natuur, iemand die het grotere verhaal over de biodiversiteit kon vertellen. Daarin herkende ik me zodanig dat ik, met mijn master internationale betrekkingen, maar even negeerde dat je eigenlijk ook gepromoveerd moest zijn binnen de biologie.”
Uiteindelijk werkte juist zijn achtergrond in de diplomatie in zijn voordeel, vermoedt hij. „Daar leer je om relaties aan te gaan en te onderhouden.” Zo was hij in Rome voorzitter van de Group of Friends of Biodiversity, een informeel netwerk van lidstaten die vinden dat het onderwerp hoger op de agenda moet komen.
Op zijn revers draagt Beukeboom een cirkelvormige broche met zeventien kleuren. Een verwijzing naar de sustainable development goals van de Verenigde Naties, waaronder: geen honger, geen armoede en bescherming van het leven op land en in zee. „We zijn als Naturalis niet activistisch, maar we willen wel activeren”, benadrukt hij. „Ik kijk angstig én verwachtingsvol uit naar de verkiezingen. Er wordt zonder omhaal 5 procent uitgetrokken voor defensie omdat het een veiligheidsvraagstuk is, maar biodiversiteit is óók een urgent veiligheidsvraagstuk. Het raakt aan voedsel, aan ruimtelijke ordening, aan het hele systeem aarde, het is niet zomaar een dossier dat je terzijde kunt schuiven. Onze weerbaarheid hangt meer af van natuurbescherming dan van het aantal tanks bij de grens.”
Om die reden wil Naturalis straks bij de verkiezingen een „sterke stem” laten horen. „Natuurlijk is het mooi als ons museum wellicht politici van de toekomst inspireert. Maar we willen ook die van nú inspireren, zodat er qua biodiversiteitsbeleid niet elke paar jaar een compleet andere koers wordt gevaren. We kunnen het ons niet permitteren om te dralen.”
Beukeboom groeide op in Doetinchem, als zoon van twee milieubewuste ouders. „Vooral mijn moeder was heel actief op dat vlak. Zelf hield ik ervan om buiten te zijn – om die reden zat ik op scouting en droomde ik ervan om boer te worden. Nog altijd geloof ik dat landbouw en natuur heel goed kunnen samengaan. Ook dat past weer in die bredere blik: we moeten af van het hokjesdenken als het over biodiversiteit gaat.”
Vanuit hokjesdenken komt het gesprek op Linnaeus, de beroemde Zweedse botanicus die in de achttiende eeuw de grondlegger was van de taxonomie – de wetenschappelijke tak die zich richt op het beschrijven, benoemen en indelen van soorten. „Het oude Naturalis, van vóór de verbouwing die in 2019 werd voltooid, was nog sterk gericht op die taxonomische insteek. In het huidige museum hebben we dat grotendeels losgelaten, het draait er nu veel meer om mensen verliefd te laten worden op de natuur.”
Natuurlijk vormt de wetenschap nog steeds de basis. „Maar door nieuwe onderzoekstechnieken is ook de biologie zelf in ontwikkeling. Genetisch onderzoek laat zien dat sommige soorten helemaal zo nauw verwant niet zijn als eerder werd gedacht. We bouwen bij Naturalis aan onderzoeksvoorzieningen voor soortherkenning op basis van dna en AI, waarmee we de biodiversiteit scherper kunnen zien dan ooit. Ook onderzoeken we environmental dna in lucht-, water- en grondmonsters en gebruiken we algoritmes voor het herkennen van beeld en geluid.”
Die digitale infrastructuur zal steeds belangrijker worden binnen biodiversiteitsonderzoek, ook als het op het delen van data aankomt, onderstreept Beukeboom. „Daarin streven we bij Naturalis een zogeheten FAIR-principe na, wat betekent dat de gegevens vindbaar, toegankelijk, interoperabel en herbruikbaar zijn, ook voor mensen van buiten onze organisatie.”
Bij de laatste biodiversiteitstop van de Verenigde Naties, vorig najaar in het Colombiaanse Cali, ging het onder meer over digital sequence information, een overkoepelende term voor gegevens die voortkomen uit genetisch onderzoek aan planten, dieren en schimmels. De vraag is wie zeggenschap heeft over die bronnen én wie ervan profiteert: de onderzoekers die de informatie ophalen of het land van herkomst van de desbetreffende soort? „Ook dat was lang een blinde vlek binnen het biodiversiteitsbeleid.”
Achter de schermen wordt momenteel, op de plek waar eerst de triceratopskudde huisde, de tentoonstelling Het bos van Suriname opgebouwd, om erbij stil te staan dat Suriname eind november vijftig jaar een onafhankelijke republiek is. „Die opent op 11 oktober en ook de relatie tussen mens en natuur wordt erin meegenomen. We hebben voor de totstandkoming nauw samengewerkt met Surinaamse wetenschappers.”
Beukebooms favoriete objecten uit de collectie van Naturalis zijn de vijf darwinvinken: „Die vormen een goed bewaard geheim omdat we ze vanwege de kwetsbaarheid niet vaak kunnen laten zien. Maar wat ik er zo mooi aan vind is dat ze staan voor iets groters: een verandering in ons denken over de natuur. Dat willen we vanuit Naturalis uiteindelijk ook graag teweegbrengen, zij het op een andere manier dan Darwin. Dat mensen – beleidsmakers in het bijzonder – anders en vooral méér gaan nadenken over biodiversiteit.”
Zelf raakt Beukeboom op zijn nieuwe werkplek in ieder geval volop geïnspireerd. Glunderend vertelt hij over de aangespoelde dwergvinvis die begin september door preparateurs van Naturalis werd ontleed. „Mijn pak stonk de rest van de avond naar aangespoelde walvis! In welke andere baan maak je dat nou mee?”
Na ruim een eeuw keren 28.000 objecten uit de in Naturalis ondergebrachte collectie-Dubois terug naar Indonesië. Dat werd op vrijdag 26 september bekendgemaakt tijdens een besloten bijeenkomst.
Eind 2022 diende de Indonesische regering een verzoek in voor de teruggave van meerdere natuurwetenschappelijke en kunsthistorische collecties die als roofkunst werden beschouwd. Op de lijst met „museale objecten uit het koloniale verleden” stonden onder andere de fossielen die de Nederlandse onderzoeker Eugène Dubois in Indonesië liet opgraven tussen 1887 en 1900. De verzameling bevat onder andere een schedelkapje, een kies en meerdere dijbenen van de vroege mensensoort Homo erectus.
De afgelopen jaren kwam de mogelijke teruggave regelmatig in het nieuws. De vorige Naturalis-directeur, Edwin van Huis, benadrukte in 2022 tegen NRC dat het belang van de Dubois-collectie zowel vanuit museaal perspectief als vanuit onderzoeksperspectief „enorm groot was”: „We hebben door de jaren heen een goedlopende onderzoeksgroep opgebouwd rond de collectie, en die verhuis je niet zomaar mee als de objecten ergens anders heengaan – waarheen dan ook.” Om die reden pleitte hij ervoor het materiaal toegankelijker te maken voor internationaal onderzoek.
Tijdens het eerste gesprek tussen Beukeboom en NRC, begin september, kwam het onderwerp wel ter sprake, maar was er over de teruggave nog niets bekend. Na de bekendmakingsbijeenkomst is deze tekst daarom nog iets geactualiseerd.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC