Museum Naturalis doet afstaadnd van enkele topstukken. De Nederlandse overheid geeft 28 duizend objecten terug aan Indonesië. Ze werden daar eind 19de eeuw vergaard door de arts Eugène Dubois. Tot de collectie behoort het befaamde schedelkapje, de kies en het dijbeen van de ‘Javamens’, de oermens Homo erectus.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Naturalis, dat een hele zaal aan de fossielen heeft gewijd, ondergaat de teruggave deemoedig. Het museum prijst het ‘gedegen advies’ over de kwestie van de commissie koloniale collecties en is ‘dankbaar dat we de topstukken zo lang hebben kunnen tonen’.
Anderen zijn verbijsterd. ‘Ik denk dat dit een gevaarlijk precedent is’, zegt hoogleraar paleontologie Jelle Reumer, zelf oud-directeur van Het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam. ‘Als je deze doos van Pandora opent, kun je vragen stellen bij alle vlinders, kevers, gesteenten en planten die ooit in koloniale gebieden zijn verzameld.’
Tot dusver ging het bij de teruggave van koloniale objecten in de regel om geroofde kunst. Heel wat anders dan ‘naturalia’, oftewel natuurlijke objecten zoals opgezette dieren, fossielen, stenen of gedroogde planten uit verre oorden, vinden critici. ‘Als die landen alles terug willen, loopt Nederland leeg’, zegt Reumer. ‘En dat geldt ook voor de natuurhistorische musea van Londen en Parijs.’
De commissie die de zaak in opdracht van het ministerie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft onderzocht, ziet dat anders. De objecten zijn wettelijk gezien cultuurgoederen, stelt de commissie. ‘Het zijn immers mensen geweest die de fossielen hebben gelokaliseerd, opgegraven, onderzocht, beschreven en tentoongesteld’, aldus de commissie in haar rapport.
De commissie wijst erop dat de Duboiscollectie bovendien nooit formeel aan Nederland is overgedragen, dat Dubois dwangarbeiders gebruikte bij de opgravingen en mensen onder druk zette om de vindplaatsen op te sporen. ‘Java’s hel’, zo omschreef Dubois zelf de plek waar de dwangarbeiders de fossielen van Homo erectus opdiepte.
Behalve de befaamde oermensfossielen, geeft Nederland ook de duizenden schelpen, fossiele en moderne dierenbotten, en flesjes met sediment terug. Die liet Dubois naar Nederland verschepen vanuit het destijds koloniale Indonesië.
Daaronder ook een ander pronkstuk, een honderdduizenden jaren oude mosselschelp met krasjes erop. Nederlandse archeologen opperden tien jaar geleden dat Homo erectus die wellicht met opzet heeft gemaakt. Ongewoon kunstzinnig gedrag, voor een wezen dat ongeveer een half miljoen jaar geleden door het gebied rondliep.
De Indonesische regering diende in 2022 een vernieuwd verzoek in voor de teruggave, nadat eerdere pogingen mislukten. Ook voor Indonesië zijn de fossielen van onschatbare waarde, stellen voorstanders van teruggave. Reumer heeft daar ‘uiteraard’ begrip voor. ‘Maar we zijn wel erg bezig met goed proberen te doen. De Duboiscollectie is niet zoals koloniale roofkunst gestolen, maar verzameld.’
De collectie werd tussen 1888 en 1900 op vooral Java en Sumatra bijeengebracht door de Nederlandse arts Dubois (1858-1940). Die was daar op zoek naar bewijs voor de evolutieleer van Darwin. De menselijke fossielen maakten enorme indruk: voor het eerst een ‘missing link’ tussen aap en mens, betoogde Dubois. Het zou hem wereldberoemd maken en de fossielen ‘het allerbelangrijkste natuurobject dat we in Nederland hebben’, zoals toenmalig Naturalisdirecteur Edwin van Huis vorig jaar zei in de Volkskrant.
Maar de fossielen zijn naar alle waarschijnlijkheid tegen de zin van de bevolking opgegraven, oordeelt de commissie koloniale collecties nu, na liefst drie jaar onderzoek. Zo wijzen de onderzoekers op misstanden rond de opgraving, zoals dwangarbeiders die ziek werden en diefstallen van fossielen – volgens de commissie een aanwijzing dat de bevolking de fossielen niet kwijt wilde.
Ook waren sommige vindplaatsen van spirituele betekenis voor de plaatselijke bevolking, denkt de commissie. Die duidde in elk geval één bottenvindplaats aan als ‘slagveld van reuzen’.
Naturalis, dat geen eigenaar is van de collectie maar die slechts beheert, gaat daarin mee. ‘Wij begrijpen dat dit voor de Indonesiërs een belangrijk moment is’, aldus de net aangetreden directeur van Naturalis Marcel Beukeboom in een vooraf opgestelde verklaring. ‘Voor Indonesiërs staat het symbool voor het onrecht dat hun land is aangedaan.’
Tot wanneer de objecten nog te zien zijn in Leiden, is niet duidelijk. In de verklaring zegt Naturalis ervan uit te gaan dat ‘onze decennialange onderzoekssamenwerking met Indonesische wetenschappers onverminderd’ zal doorgaan.
‘Het grootste belang is dat van de objecten’, vindt ook Reumer. ‘Die moeten goed bewaard worden en voor onderzoek toegankelijk zijn.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant