Na jaren van overlast en gesteggel neemt de gemeente Ermelo nu vergaande stappen om de laatste eendenslachterij te sluiten. Wat is er gebeurd? ‘Als ze ons sluiten, dan kan elke slachterij in Nederland dicht.’
is regioverslaggever van de Volkskrant in Oost-Nederland.
In gestapelde kratten worden nu nog dagelijks 20 duizend eenden langs een ontvangstbord in Ermelo gereden. ‘Welkom in Duckstad’, staat op de gevel van Tomassen Duck-To. Als laatste eendenslachterij in West-Europa zou je kunnen stellen dat het bedrijf in het Gelderse dorp zichzelf met recht de naam Duckstad toebedeelt. Al zal de Disney-associatie voor velen vrolijker zijn dan het lot dat miljoenen eenden per jaar wacht na het passeren van het welkomstbord.
Trots leidt directeur Jeroen IJzerman (41) rond door de bedrijfshallen waar de eenden, na te zijn uitgeladen uit de vrachtwagen, doorheen gaan. Vanuit de kratten klinkt zacht gekwaak, er vliegt eendenpoep uit. Het duurt niet lang voordat deze dieren aan beide poten ondersteboven hangen, buiten bewustzijn worden gebracht door hun kop onder te dompelen in water waar stroom op staat, waarna ze de keel wordt doorgesneden en ze doodbloeden.
Als ze in een volgende hal, waar een weeïge, zoete geur zich vermengt met die van dood dier, in waxbaden zijn ontdaan van veren, gaan de ingewanden eruit en versnijden machines en mensenhanden de rest tot eendenborst en -bout voor Aziatische restaurants in Nederland. Het overgrote deel is voor het buitenland: hele eenden overal in Europa, eendenlever en -maag voor de Fransen, tot de tong en voeten als delicatesse naar Aziatische afnemers of naar hondenvoerproducenten. ‘We verwaarden zo veel mogelijk van iedere eend.’
Maar hoelang nog? Sinds deze maand is het de vraag of pekingeend straks nog uit Ermelo komt. Op 4 september maakte het gemeentebestuur het ingrijpende voornemen bekend de vergunning van het bedrijf te willen intrekken. En verzocht het de gemeenteraad een jaren slepende vergunningaanvraag te blokkeren.
Het gemeentebestuur neemt deze stappen omdat ‘een ernstig gevaar bestaat dat de (aangevraagde) vergunningen mede zullen worden gebruikt om strafbare feiten te plegen’. Nog wat formele procedures en Tomassen Duck-To heeft – als het aan de gemeente ligt – nog dit jaar geen vergunningen meer.
Waarom grijpt de gemeente ineens hard in? Terwijl Ermelose bestuurders jarenlang het verwijt kregen het bedrijf de hand boven het hoofd te houden?
De eendensector heeft een lange geschiedenis in Ermelo en omstreken. Na de drooglegging van de Zuiderzee kozen vissers er vanaf de jaren dertig voor de eendenhouderij.
Poelier Aart Tomassen zag na de opkomst van Chinese restaurants in de jaren zestig kansen. En dus staat er in de rood-gele huisstijl bij de ingang van de eendenslachter, te midden van woonhuizen: ‘Duck processing since 1964’.
Cora van Eijsden (76) kwam in 1992 naast de slachterij wonen. Van overlast was geen sprake. Maar na het aantreden van de huidige hoogste baas, zoon Gertjan Tomassen, groeide het bedrijf gestaag. In 2007 door een fusie met het Thaise Bangkok Ranch, waarna eind 2016 de enige andere Nederlandse eendenslachter, VSE uit Harderwijk, werd overgenomen.
Tomassen Duck-To beheerst inmiddels de keten. Het bezit zelf eendenboerderijen, waar eenden in ongeveer zeven weken worden vetgemest. Maar belangrijker: met de enige broederij zijn de overige circa veertig eendenboeren óók voor nieuwe kuikens afhankelijk van Tomassen Duck-To.
De ellende begon volgens Van Eijsden met het overhevelen van de productie van VSE Harderwijk. Uit cijfers van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) blijkt dat Tomassen Duck-To vanaf 2017 de slachtingen bijna verdubbelde in Ermelo, naar ruim 8 miljoen eenden per jaar. Van Eijsden zat vanwege de ‘kadaverlucht’ vanaf toen bij ‘noordenwind kotsend op het terras’, zei ze drie jaar geleden al in de Volkskrant.
De verhoogde productie in Ermelo is illegaal, meent Van Eijsden, die vanuit de stichting DOEH strijdt voor een leefbaar buitengebied rond Ermelo en Harderwijk. Op basis van het aantal toegestane vrachtwagenbewegingen uit de in 2002 verstrekte vergunning, berekende zij dat aan de Ermelose Fokko Kortlanglaan 116 niet meer dan 4,7 miljoen slachtingen per jaar mogen worden gedaan.
Niks illegaals aan, reageert directeur IJzerman, aan wie Gertjan Tomassen de woordvoering overlaat. Met zijn jurist en een partner van een Amsterdams pr-bureau is IJzerman aangeschoven in een vergaderruimte, waar verpakkingen van het assortiment liggen uitgestald: zoals de ‘Lucky Duck – hele eend gebraden met bot en kop’.
De ingehuurde bestuursrechtjurist Rob Scholten legt uit dat in de oude vergunning uit 2002 geen exacte aantallen slachtingen staan genoemd. ‘Ik durf me juridisch gezien wel op het standpunt te stellen dat de vergunning ongelimiteerd is.’
Toch vroeg het bedrijf in 2018 een nieuwe vergunning aan om de toegenomen productie zwart op wit te krijgen. De inzet was hoog: 10 miljoen slachtingen per jaar.
Die vergunning kwam er de afgelopen jaren (net) niet. Maar het bedrijf ging wel door met de bijna verdubbelde productie, waardoor jarenlang het aantal vervoersbewegingen met vrachtwagens werd overschreden en allerlei bijgebouwde installaties vergunningloos in gebruik werden genomen, zoals onder meer een verenopslag en een bloed- en slibtank. Met de eveneens zonder vergunning gebouwde luchtwasser bleken de stankklachten niet te zijn verminderd.
Het verwijt dat de gemeente de slachterij al die jaren haar gang liet gaan, heeft jurist Scholten nooit begrepen. ‘Ik ben vanaf 2018 onbeperkt aan het procederen tegen alle besluiten die zijn genomen ten nadele van Tomassen Duck-To.’ Over de openstaande dwangsommen tegen de slachterij, die zijn opgelopen tot 500 duizend euro, buigt de Raad van State zich nog.
Ondertussen sneefden bestuurders op het dossier. In 2020 trad burgemeester André Baars af, die net als anderen niet wil reageren op verwijten dat hij te lief was voor het bedrijf. Het ambt drukte mede vanwege het dossier ook te zwaar op verantwoordelijk wethouder Hugo Weidema.
Medio 2024 werd Weidema opgevolgd door Arap-John Tigchelaar. Met de nieuwe wethouder ging volgens alle betrokkenen een andere wind waaien.
Een half jaar voor Tigchelaars aantreden had de huidige burgemeester, Hans van Daalen, net een handtekening gezet onder een document dat het slepende dossier moest openbreken. Een intentieverklaring waarin de gemeente en Tomassen Duck-To overeenkwamen te zullen toewerken naar een allesomvattende vergunning.
Ook toen luidde de kritiek: de rode loper gaat uit voor het bedrijf. Het streven was: dwangsommen wegstrepen en illegale bouwwerken legaliseren. In ruil zou het bedrijf dan niet de gehoopte 10 miljoen, maar jaarlijks maximaal 6,1 miljoen eenden slachten – nog altijd ruim meer dan voor 2017.
Hoe anders ligt het speelveld er in Ermelo ruim anderhalf jaar later bij. Nu de slachterij niet alleen geen nieuwe vergunning krijgt, maar ook de oude dreigt te verliezen.
Op een woensdagavond begin september, als blijkt dat wethouder Tigchelaar de gemeenteraad heeft meegekregen voor zijn plannen de nieuwe vergunning te blokkeren, neemt hij in een gemeentezaaltje plaats met burgemeester Van Daalen. Ook zij geflankeerd door jurist en communicatieadviseur – ‘het is een complex dossier’.
De plannen van het bedrijf, legt Tigchelaar uit, staan op gespannen voet met de omgevingsvisie, en bovendien zijn de door het bedrijf aangeleverde geuranalyse en de onderbouwing van de verkeersbewegingen onvoldoende. Ook niet onbelangrijk: vanwege stikstof is intussen de natuurvergunning van de slachterij vernietigd. ‘Als we dit bedrijf een nieuwe vergunning geven, dan zal die bij een rechter niet standhouden.’
Dat de raad ineens Tomassen Duck-To – met sterke banden in de lokale gemeenschap en politiek – laat vallen, kan niet los gezien worden van een parallel proces. Eind vorig jaar raadde het Openbaar Ministerie de gemeente aan naar Tomassen Duck-To een zogenoemd Bibob-onderzoek te beginnen, wat staat voor Bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur.
De tip van justitie kwam kort nadat de NVWA een inval had gedaan bij de slachterij. Er zou mogelijk sprake zijn van ‘omkatten’, het herverpakken van eendenvlees dat voorbij de uiterste houdbaarheidsdatum is. Een zogeheten Wet open overheid-verzoek (Woo) hierover wees de NVWA deze week af, omdat ‘gevraagde informatie de opsporing en vervolging in deze zaak kan benadelen’.
Op de inhoud van Bibob-onderzoek rust altijd strikte geheimhouding, maar de gemeente openbaarde desondanks het nodige begin september. Met 74 overtredingen in elf jaar tijd wordt gesproken van een ‘patroon’, en is bovendien de ‘verwijtbaarheid groot’. Omdat het ‘er de schijn van heeft’ dat Tomassen Duck-To ‘calculerend en bewust te werk gaat en in feite het handelen in strijd met (met name) de Wet dieren als een aanvaardbaar risico beschouwt’.
Het bedrijf koos onmiddellijk de tegenaanval. Met een advocatenbrief van een Amsterdams kantoor maakte het op 10 september bekend dat het naar de rechter stapt, omdat de gemeente te veel uit het Bibob-onderzoek zou hebben geopenbaard. Ook de belofte uit de intentieverklaring, om zich in te spannen voor een nieuwe vergunning, zou de gemeente niet nakomen.
Voor burgemeester Van Daalen spreken de Bibob-conclusies voor zich en hij weerspreekt het verwijt dat ineens extra eisen zijn gesteld. ‘Met de intentieverklaring is een ultieme poging gedaan om versnelling in het proces te brengen en eindelijk tot een houdbare vergunning te komen’, zegt hij. ‘Daarin zijn afspraken gemaakt en die zijn niet nagekomen.’
Ontbrekende documentatie alsnog aanleveren is een ‘gepasseerd station’, heeft de wethouder die avond dan al in de gemeenteraad gezegd.
Directeur IJzerman blijft erbij dat genoeg is aangeleverd voor een nieuwe vergunning, het voornemen tot intrekken van de oude noemt hij ‘buitenproportioneel’. ‘Als ze ons op basis van de genoemde overtredingen in het Bibob-onderzoek willen sluiten, dan kan elke slachterij in Nederland dicht’, zegt hij. ‘Condens (broedplaats voor bacteriën, red.) of een ruimte waar nog een veertje ligt, dat mag niet, maar gebeurt overal weleens.’
Animal Rights volgt Tomassen Duck-To al jaren en concludeert vanwege andere vastgestelde overtredingen dat het bedrijf ‘onbeschrijflijk dierenleed’ veroorzaakt. Onder meer vanwege hittestress, het bij de poten pakken van dieren, eenden die niet bewusteloos zijn na het stroombad en levende dieren die op de kop blijven hangen bij een storing.
Het was nooit Van Eijsdens doel om de slachterij dicht te krijgen, wat Animal Rights wel nastreefde. ‘Wij wilden alleen terug naar de situatie van vóór 2016’, zegt ze. ‘Dat het bedrijf zijn vergunning nu kwijt lijkt te raken is echt eigen schuld.’
Inmiddels is Van Eijsden geen buur meer van de slachterij. Na 2,5 jaar hapte dan eindelijk een koper toe. In haar huis wonen nu arbeidsmigranten, want alleen een bedrijf bleek interesse te hebben in het pand naast de eendenslachterij.
Sympathisanten van Tomassen Duck-To weten Van Eijsden nog altijd te vinden. De Volkskrant kreeg inzage in haar inbox, waar in reactie op de dreigende sluiting doodsbedreigingen binnenkwamen. ‘Hou je gedeisd bij Tomassen de eerst volgende keer…. gaan er rare dingen gebeuren. En de enige die er voordeel bij heeft is de begrafenisondernemer!!!!!’
Slachterijdirecteur IJzerman ‘wenst niemand dit soort verschrikkelijke berichten toe’, en wijst er vervolgens op dat het bedrijf met de brandstichting door de Vegan streaker in 2020 ‘ook met deze praktijken’ te maken heeft. Ondanks alles wil IJzerman niet somberen over de toekomst. Tegen het voornemen de vergunning in te trekken kan hij de komende weken nog zienswijzen indienen en dan is nog een lange gang naar de rechter mogelijk.
‘Of we volgend jaar nog bestaan?’, herhaalt hij de vraag. ‘Ik weet het wel zeker.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant