Josette Daemen houdt politieke partijen ideologisch bij de les. Voor welke waarden staan ze nou echt?
Jimmy Dijk, partijleider van de Socialistische Partij, wil straks een coalitie van de SP tot en met het CDA. „Gemeenschapsdenkers die de samenleving willen ombouwen in plaats van dat doorgeschoten individualisme van de VVD. Dan krijgen we het meest sociale kabinet ooit, daar snakken veel mensen naar”, zei Dijk onlangs in een interview met NRC.
Ik zal hier verder niet ingaan op de vraag of er daadwerkelijk sprake is van een massaal snakken in ons land, en of zulk gesnak inderdaad ‘het meest sociale kabinet ooit’ tot object zou hebben; Thomas Hogeling sprak hierover eerder in deze krant al wijze woorden.
Waar ik het wel over wil hebben, is de parallel die Jimmy Dijk ziet tussen het SP-gedachtegoed en het gemeenschapsdenken van het CDA. Ik vind het nog niet zo gek bedacht van hem. Zowel socialisten als christendemocraten verzetten zich tegen het idee dat individuen alleen voor hun eigen geluk verantwoordelijk zijn. Bij zowel de SP als het CDA staat ‘solidariteit’ in het beginselprogramma.
Toch wordt er over solidariteit heel verschillend gedacht binnen de twee partijen, werd mij ooit uitgelegd door Pieter Jan Dijkman, directeur van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA. In het denken van de SP, zei hij in een interview dat ik met hem hield, moet de mens door de staat „aangezet worden tot solidariteit: gij zult solidair zijn”. Volgens christendemocraten daarentegen zijn mensen „van nature solidair; solidariteit zit ín mensen”. Dat vertaalt zich ook in een andere visie op politiek. „De politiek kan de samenleving niet goed maken”, aldus Dijkman, ze kan het alleen „gemakkelijker maken om goed te zijn”. Het is dan ook niet aan de politiek om de samenleving „op te bouwen”, stelde hij: dat is in eerste instantie aan de samenleving zelf.
Voor een socialistische heilstaat zul je christendemocraten dus niet gauw warm krijgen. Wat ze wel mooi vinden, zijn samenwerkingsverbanden die er langs zachtere weg voor zorgen dat bedrijven ‘het goede doen’; dat de economie in dienst staat van de samenleving. In een lezing eerder dit jaar hield Henri Bontenbal een lofzang op het ‘Rijnlandse model’, een economisch systeem dat zich onderscheidt van het rauwe Angelsaksische aandeelhouderskapitalisme „door de nadruk op de lange termijn, participatie van werknemers, een overlegcultuur met sociale partners en een bedrijfsleven dat zich onderdeel weet van de samenleving”. Precies dat model, betoogde Bontenbal, moet Europa „hooghouden en verdedigen”.
Mij klinkt het even sympathiek als achterhaald in de oren. Zo’n poezelige Rijnlandse samenleving hebben we toch allang niet meer? Wat valt er ‘hoog te houden’? In ons huidige systeem dreigen grote bedrijven er gewoon mee het land te verlaten wanneer de regels ze niet zinnen. Big Tech maakt ons verslaafd aan zijn producten, en we kunnen er bar weinig tegen doen. De dierenkliniek waar ik met mijn kat naartoe ga is allang geen gezellige familieonderneming meer, maar eigendom van een buitenlandse private-equity-investeerder. De macht van al die bedrijven ligt bij aandeelhouders, en die vragen zich echt niet af wat het beste is voor de samenleving, maar simpelweg wat de hoogste winsten oplevert. Van die winsten profiteert vervolgens maar een selecte groep mensen. Qua vermogensverdeling behoort Nederland nu tot de ongelijkste landen ter wereld.
Tegen die achtergrond mag je van christendemocraten een herstelplan verwachten om ervoor te zorgen dat de economie de samenleving weer gaat dienen, en precies zo’n plan mis ik bij het CDA. We moeten bedrijven „ertoe oproepen” zich te wortelen in de samenleving, zei Bontenbal zachtmoedig in zijn lezing; in het verkiezingsprogramma zoekt de partij de oplossing in het „opnieuw vormgeven” van „overleg met het maatschappelijk middenveld, de sociale partners en de overheid”. Ik vermoed dat het grootbedrijf er niet echt van zal sidderen.
Zet daar de SP tegenover, die pleit voor democratisering van de economie door echte zeggenschap van onderop. De partij wil dat de raden van commissarissen van grote ondernemingen niet meer alleen door aandeelhouders worden verkozen maar ook door werknemers; bij bedrijven die veel overlast geven krijgen ook omwonenden een stem. Werknemers krijgen recht op een deel van de winst van hun bedrijf; miljonairs wacht boven de vijf miljoen een extra vermogensbelasting; alles boven de vijftig miljoen moet verplicht in de samenleving worden geïnvesteerd.
‘Gij zult solidair zijn’, galmt daar inderdaad in door, en erg zachtzinnig klinkt het allemaal niet. Maar de dagen van poezeligheid liggen allang achter ons.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC