Afrikaanse zangeressen Ntjam Rosie en Metropole Orkest eren de grote zangeressen van Afrika, maar laten ook de jonge generatie horen. „Dat er nu zoveel Afrikaanse zangeressen populair zijn, daar is lang voor gestreden.”
Zangeres Ntjam Rosie. Foto: Andreas Terlaak
Ze hoorde hen op de radio, op cassettebandjes, zag ze op televisie: de grote vrouwen uit de Afrikaanse muziek. De Mamas, zoals zangeres Ntjam Rosie ze noemt, waren er altijd in haar jeugd. Vrouwen als Miriam Makeba, Cesária Évora, Angelique Kidjo, maar ook bijvoorbeeld Bebe Manga, een grote naam in Kameroen, waar Rosie de eerste negen jaar van haar leven doorbracht. „Toen ik naar Nederland kwam hoorde ik hun muziek ook hier. Die link, met waar ik nu ben als Europese vrouw, als Afropeaanse eigenlijk, is voor mij heel belangrijk.”
De Kameroens-Nederlandse zangeres en songwriter Ntjam Rosie (1983) gaat deze vrouwen, maar ook minder bekende zangeressen, eren met het Metropole Orkest onder leiding van Jochen Neuffer. Rosie is vaker te gast geweest bij het orkest, ze beschouwt hen als haar muzikale vrienden, vertelt ze in Hotel New York in Rotterdam. „Ik ben zelfs ten huwelijk gevraagd tijdens het nieuwjaarsconcert in 2013 van het Metropole Orkest. Maar we hebben nog nooit zoiets groots als dit samen gedaan. Toen ik met dit idee bij hen kwam, waren ze snel enthousiast.”
De concertreeks is begin oktober, Black Achievement Month, waarbij Rosie haar keuzes ook tussendoor zal toelichten. „Ik wil laten zien op wier schouders we staan. Iedereen lijkt het maar normaal te vinden dat er nu zoveel Afrikaanse zangeressen populair zijn, maar dat is het niet. Daar is lang voor gestreden.” Het wordt niet alleen een avond van de Mamas, ook van de „jonge dames”.
„Onderweg hier naartoe had ik de Nigeriaanse ster Yemi Alade op staan. Je luistert en denkt: ja, misschien kan ik ook zo dansen als Yemi. Ja toch? Dat kan ik dus niet, maar ik voelde me gewoon helemaal de shit, want het is lekkere afropop. En iemand die in Afrika is geboren, hoort ondertussen heel veel Afrikaanse referenties.”
Miriam Makeba komt uit Zuid-Afrika, Oumou Sangaré uit Mali, Césaria Évora uit Kaapverdië, daar zitten duizenden kilometers tussen. Wat bindt deze vrouwen?
„Het grote woord is natuurlijk het continent Afrika, maar Africa is not a country. Ja, er zitten enorme verschillen tussen Zuid-Afrika en bijvoorbeeld Kameroen. Maar er is altijd een bepaald gedeeld je ne sais quoi als je Afrikaans bent. Een gedachtengoed dat ik alleen kan samenvatten als ‘samen’. Dat de gemeenschap boven het individu gaat.
„Misschien is dat wat deze zangeressen bindt: ze vinden het allemaal belangrijk waar ze vandaan komen, maar spreken tegelijk het hele continent aan. Miriam Makeba wordt niet voor niets ‘Mama Africa’ genoemd. Angelique Kidjo is Beninees, maar ze werkt samen met jonge zangeressen uit het hele continent en de diaspora. Dat is ook waarvoor mijn hart klopt: dat je juist de diversiteit van dat grote continent laat zien.”
Hun liedjes worden gezongen in verschillende talen. Hoe pak je dat aan?
„Ik beheers die talen natuurlijk niet, dus ik oefen fonetisch en ik zoek de betekenis op. Er is ook altijd wel een vriend of vriendin te vinden die kan helpen met de uitspraak. Ook zoiets Afrikaans, dat je een talen-kameleon bent. Alleen in Kameroen al bestaan meer dan tweehonderd verschillende talen.”
Welke rol speelden de zangeressen en muziek in jouw jeugd in Kameroen?
„Er is iets wat me al vroeg heel aan zangeressen aantrok. Misschien omdat ik voornamelijk opgevoed ben door vrouwen: tantes, oma, overgrootmoeder. Ik woonde op veel verschillende plekken. In het dorp hoorde ik vooral de aardse klank van de balafon en in de stad klonk de populaire muziek.
„Een van de vrouwen die ik altijd overal hoorde was Bebe Manga. Zij is nu hier niet zo bekend, als je haar googlet kom je niet heel ver. Maar zij was een ster in de Kameroense makossa, een stijl die eigenlijk alleen door mannen werd gezongen. Dus ook zij heeft ervoor gestreden om überhaupt zangeres te mogen zijn.
„Als klein meisje was ik verwonderd over muziek in het algemeen, dat zoiets bestaat! Tegelijk zag ik de verschillende vrouwen die het zongen. Sommige zangeressen waren heel sexy, maar Bebe Manga’s stijl was anders en ze droeg een afro in plaats van een pruik. Zij viel vooral op door haar expressieve stem.
Zangeres Ntjam Rosie. Foto: Andreas Terlaak
„De zangeressen die ik heb geselecteerd zijn moedig, omdat ze opstaan als vrouw in een samenleving waarin traditie belangrijk is. Er lijken twee stereotypen te bestaan: de strong African Queen die alle aandacht opeist en de traditionele Afrikaanse vrouw die thuis kookt. Inderdaad zijn tradities in veel samenlevingen vaak heilig, maar deze zangeressen spreken zich uit wanneer daar misbruik van wordt gemaakt. Ze laten horen dat tradities kunnen meegaan met de tijd.”
Het grootste deel van je leven woon je in Nederland. Hoe belangrijk is hun muziek nu hier?
„Neem iemand als Césaria Évora. Zij begon te zingen in de jaren zestig toen dat echt not done was. Stond ze op blote voeten, rokend op het podium. Ze is vooral beroemd vanwege de morna, een stijl die ontzettend belangrijk is voor migranten wereldwijd. Ik kom niet uit Kaapverdië, maar ik voel wel de pijn van ontheemd zijn. Ik ben hartstikke Nederlands, maar er is altijd een stukje migrant in je. Dus zoiets blijft ook voor nieuwe generaties relevant. Niet voor niets heeft Stromae bijvoorbeeld een ode aan haar geschreven.”
Je zingt ook liedjes van vrouwen die meestal niet echt als typisch Afrikaanse worden gezien, zoals Sade.
„Ik kon dit programma niet maken zonder haar erin op te nemen. Ik zag Sade toen ik tien of elf was op televisie op mijn kamer en ik dacht: ik weet niet zo goed waar ik naar luister, maar wat het ook is, ik wil dat ook. Toen ik er later achter kwam dat zij op haar vierde vanuit Nigeria naar het Verenigd Koninkrijk kwam, overviel me weer dat diaspora-gevoel. Zij wordt gezien als Engelse zangeres, maar ze geeft overal hints naar Afrika. Ze zingt bijvoorbeeld over het racisme waarmee haar vader moest dealen. Ik zie haar juist als een van die grote Afrikaanse zangeressen.
„Een andere afwijkende naam die er ook zeker in moest is Yseult. Zij is nu populair in de experimentele, alternatieve muziek en bespreekt thema’s als seksualiteit en gender. Ze is Frans met Kameroense ouders. Je hoort bij haar eigenlijk geen Afrikaanse klanken, maar zij is heel inspirerend voor mij, als mens. Zij is onbeschaamd bezig zichzelf te zijn en daar gaat het om.”
Afrikaanse muziek lijkt populairder dan ooit. Nigeria, Ghana, Zuid-Afrika: het zijn plekken waar de sound van internationale popmuziek deels wordt bepaald. Komt er zo ook meer ruimte voor nieuwe Mamas?
„Je zag het een paar jaar geleden opeens gebeuren in Nigeria: iedereen wilde die sound. Om de zoveel tijd is een andere plek aan de beurt, nu ligt de focus bijvoorbeeld alweer meer op Aziatische K-pop. Maar die afrobeats-scene van Nigeria is via de diaspora plotseling heel populair geworden, ook omdat het aansluit bij hiphop. Het is harmonisch gezien geen super ingewikkelde muziek. Maar wel gelaagd in groove en ritme. Bij Ayra Starr hoor ik bijvoorbeeld Congolese muziek van vroeger. Waarschijnlijk is ze ook gewoon populair omdat ze een knappe meid en goede performer is, maar zo brengen die vrouwen werelden bij elkaar zoals de Mamas dat deden. Ze vergeten hun roots niet, dat vind ik krachtig. De community staat altijd voorop.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC