Nicolas Sarkozy, oud-president van Frankrijk, wordt ervan verdacht zijn verkiezing in 2007 te danken aan smeergeld van de Libische dictator Moammar Kadhafi. Justitie eist een celstraf van zeven jaar. Vandaag krijgt hij zijn vonnis te horen. Wat is er volgens de aanklagers en onderzoeksjournalisten gebeurd?
is correspondent Frankrijk van de Volkskrant. Ze woont in Parijs.
De aankondiging houdt het midden tussen een belofte en een dreigement. Het is 10 maart 2011 en Parijs heeft zojuist de Nationale Overgangsraad erkend, waarmee Libische opstandelingen van plan zijn dictator Moammar Kadhafi te verdrijven. Zijn regime slaat onmiddellijk terug: Libië staat klaar om een ‘ernstig geheim’ te onthullen over de Franse president Nicolas Sarkozy, zo kondigt het op de staatstelevisie aan.
Precies een maand daarvoor is ook in Libië de Arabische Lente uitgebroken, de golf van opstanden en revoluties in de Arabische wereld. Kolonel Kadhafi, die dan al 42 jaar de macht in handen heeft sinds hij als twintiger een staatsgreep pleegde, slaat de opstand met grof geweld neer. Sarkozy is de eerste westerse leider die hardop pleit voor militair ingrijpen tegen Kadhafi. De Franse president is bereid tot gerichte luchtaanvallen op Libië om het volk te bevrijden van de bloeddorstige dictator.
De lievelingszoon van Kadhafi, Saïf al-Islam, verschijnt enkele dagen na de erkenning van de Overgangsraad bij Euronews, een Europese nieuwszender gevestigd in Lyon, met een opmerkelijke boodschap. ‘Sarkozy moet het geld teruggeven dat hij van Libië heeft aangenomen om zijn verkiezingscampagne te financieren’, zegt hij. ‘We hebben hem steun toegezegd zodat hij zich voor het Libische volk kan inzetten, maar hij heeft ons teleurgesteld. We hebben alle details, de bankrekeningen, de documenten en de transacties. We zijn er klaar voor om alles te onthullen.’
Een absurdistische lastercampagne van een regime in het nauw, zo lijkt het. Parijs neemt in die dagen het voortouw in de diplomatieke onderhandelingen over een militaire interventie in Libië om de rebellen te steunen. Geen wonder dat het doelwit wordt van dit soort beschuldigingen, wordt in de Franse media gesuggereerd. Op 19 maart lanceert een internationale coalitie onder leiding van Frankrijk grootschalige bombardementen op Libië, die zeven maanden zullen voortduren, totdat Kadhafi in oktober na een Navo-bombardement door rebellen wordt gedood.
Anderhalf jaar later opent de Franse justitie in Parijs een gerechtelijk onderzoek dat tien jaar zal duren en dat uitloopt op de rechtszaak tegen de inmiddels oud-president Sarkozy. Vandaag zal de rechter het vonnis uitspreken. Het Openbaar Ministerie heeft zeven jaar gevangenisstraf geëist, vijf jaar onverkiesbaarheid en 300 duizend euro boete tegen Sarkozy wegens het sluiten van een ‘onvoorstelbaar, ongehoord en onfatsoenlijk’ corruptiepact met dictator Kadhafi.
De tenlastelegging: Sarkozy zou miljoenen euro’s uit de Libische staatskas hebben aangenomen om zijn presidentscampagne in 2007 mee te financieren. Dat hij Kadhafi na zijn verkiezing op een groots onthaal trakteerde in Parijs, ziet het Openbaar Ministerie als een aanwijzing voor een tegenprestatie – in de Franse hoofdstad werd de internationaal geïsoleerd geraakte dictator weer gerehabiliteerd.
Begin dit jaar werd in het proces die waanzinnige deal ontrafeld. Een zoektocht die leidt langs koffers vol cash, geheime ontmoetingen met een veroordeelde terrorist en een cruciaal dagboek dat door de Nederlandse politie werd opgespoord. Of het beeld dat daaruit opdoemt overeenkomt met de werkelijkheid en Sarkozy schuldig is aan corruptie, is nu ter beoordeling aan de rechter – de oud-president geldt tot die tijd als onschuldig. Wat is er volgens onderzoeksjournalisten en het Franse OM gebeurd? En hoe zijn zij aan hun bewijs gekomen?
Onomstotelijk bewijs en een compleet spoor zijn na ruim tien jaar onderzoek niet gevonden. Maar de zoektocht naar bewijs is al even filmisch als de gevonden aanwijzingen zelf. De onderzoekers in de zaak bouwden voort op het werk van Franse onderzoeksjournalisten, die op hun beurt gedurende het gerechtelijk onderzoek voortdurend nieuwe informatie boven tafel kregen.
De eerste concrete aanwijzingen voor een deal worden midden in de presidentsverkiezingen van 2012 geopenbaard, enkele dagen voor de beslissende tweede ronde waarin Sarkozy voor zijn herverkiezing strijdt tegen de socialistische kandidaat François Hollande. De Franse nieuwssite Mediapart, die volledig draait op abonnementen, zonder commerciële druk van investeerders, publiceert een document van de Libische regering. Daarin wordt de betaling van 50 miljoen euro aan de verkiezingscampagne van Nicolas Sarkozy goedgekeurd. Het document dateert van 10 december 2006 en is getekend door Moussa Koussa, op dat moment hoofd van de buitenlandse inlichtingendienst in Libië.
Al eerder schreef Mediapart over de innige contacten tussen de entourage van Sarkozy en het Libische regime. Een publicatie uit juli 2011 werpt vragen op over mogelijke tegenprestaties voor de ontvangst van dictator Kadhafi in Parijs. Met het Libische document wordt die suggestie concreet. Sarkozy spant een rechtszaak aan tegen Mediapart wegens het gebruik van valse stukken. Maar de echtheid van het document wordt door verschillende experts bevestigd en de journalisten worden, ook in hoger beroep, in het gelijk gesteld.
Op 29 april 2012, een dag na de publicatie van Mediapart, wordt het lichaam van Choukri Ghanem gevonden in de Donau in Wenen. De voormalige olieminister van Kadhafi is verdronken. De Oostenrijkse justitie gaat uit van een ongeluk door een hartaanval. Ghanem beheerde geldstromen van het regime aan buitenlandse partijen. Als er sprake was van een corruptiedeal, zou hij een belangrijke getuige kunnen zijn.
Een jaar later opent ook de Franse justitie een onderzoek, na een verklaring van de Frans-Libanese zakenman Ziad Takieddine. In 2011 wordt hij aangehouden op een vliegveld bij Parijs met een koffer met 1,5 miljoen euro cash. Takieddine komt dan net uit Tripoli. Als justitie hem enige tijd later nader verhoort vanwege betrokkenheid bij een andere zaak, zegt hij bewijs te hebben van ‘50 miljoen euro aan Libische campagnefinanciering voor Sarkozy’. Vanaf dat moment bijten ook onderzoeksrechters zich vast in de affaire.
Bij elkaar weten de journalisten en onderzoekers tientallen getuigen te spreken, onder wie veel Libische (oud-)ambtenaren en directe familieleden van Kadhafi. Vijftien betrokkenen verklaren dat er sprake was van Libische financiering aan de campagne van Sarkozy.
Maar de getuigenissen zijn grillig. Bemiddelaar Takieddine, die zowel getuige als verdachte is in het proces, trok in 2020 voor Franse tv-camera’s plots zijn beschuldigingen aan het adres van Sarkozy in, om daar een paar maanden later weer van terug te komen. De entourage van de oud-president zou hem hebben betaald voor het terugtrekken van de verklaring. Naar die kwestie loopt nog een apart justitieel onderzoek.
In de tussenliggende jaren worden talloze verdachte aanwijzingen en vreemde transacties gevonden. Zoals het appartement van ruim 700 duizend euro dat Sarkozy’s campagneleider Claude Guéant in 2008 in één keer afrekent. Of de schilderijen die hij verkoopt voor tien keer de werkelijke waarde, contant betaald. Tijdens de campagne huurt Guéant een manshoge kluis, naar eigen zeggen om de speeches van Sarkozy in te bewaren. De aanklager vermoedt dat het was om grote hoeveelheden cash in te bewaren.
Maar opmerkelijkheden zijn niet per definitie bewijs, hoeveel het er ook zijn. Samen maken ze een scenario van een corruptie-miljoenendeal hooguit aannemelijk. Zo ziet het scenario, afgaande op het onderzoek van de journalisten en justitie, eruit.
Uitgerekend op Internationale Mensenrechtendag keert kolonel Kadhafi definitief terug op het wereldtoneel. Op 10 december 2007 slaat de Libische dictator zijn verwarmde bedoeïenentent op in de tuin van Hôtel de Marigny, grenzend aan het Élysée. Het is zijn eerste officiële staatsbezoek in decennia aan een westers land.
Kadhafi is een internationale paria geworden sinds de aanslagen in 1988 en 1989 op twee vliegtuigen: het eerste wordt neergehaald boven het Schotse Lockerbie, het tweede ontploft onderweg van Brazzaville naar Parijs in Niger. Er worden respectievelijk 270 en 170 mensen vermoord. Het regime van Kadhafi wordt verantwoordelijk gehouden voor internationaal terrorisme en in eigen land voor martelingen, verdwijningen en persbreidel.
Dat de kersverse president Sarkozy de rode loper voor hem uitrolt, stuit in Frankrijk op felle kritiek. Bij de aanslag van 1989 zijn 54 Fransen gedood. Nabestaanden zijn geschokt over Kadhafi’s onthaal, parlementariërs boycotten zijn bezoek aan het parlement, noemen het ‘Frankrijk onwaardig’.
Maar voor Kadhafi, die al enkele jaren de banden met het Westen probeert aan te halen, is het bezoek een succes. Het paleis van Versailles wordt voor hem afgehuurd, hij mag zelfs jagen in het bos van Rambouillet – een exclusief uitje. Parijs bevalt hem zo goed dat hij buiten het protocol om besluit nog een paar dagen langer te blijven kamperen. Zijn rehabilitatie op het wereldtoneel lijkt voltooid.
De eerste keer dat Sarkozy en Kadhafi elkaar ontmoeten, is Sarkozy nog minister van Binnenlandse Zaken. De Libische leider ontvangt hem in oktober 2005 in Tripoli, officieel om te praten over economische samenwerking en veiligheidskwesties.
In Frankrijk is Sarkozy dan al een spraakmakend figuur. Hij is ambitieus, energiek en alomtegenwoordig in de media – bij voorkeur met provocerende uitspraken. Berucht wordt zijn belofte om de banlieues ‘met een Kärcher’ schoon te spuiten – een verwijzing naar het merk voor hogedrukspuiten. Sarkozy bereidt zich voor op de presidentsverkiezingen van 2007 en is op zoek naar financiering voor zijn campagne.
Zijn enthousiasme werkt ook in Tripoli aanstekelijk. Na afloop van het bezoek rept kolonel Kadhafi tegen zijn neef Ahmed, die zich als diplomatiek gezant met gevoelige staatsdossiers bezighoudt, over een uitstekend gesprek: ‘Als hij president wordt, gaan we grote dingen met hem doen’, zo zou Kadhafi tegen Ahmed hebben gezegd.
Achter de schermen zou de Frans-Libanese Ziad Takieddine, bemiddelaar bij wapendeals, een cruciale rol spelen. Takieddine beschikt over een netwerk in de hoogste regionen van de Arabische wereld en is goed bekend in rechtse politieke kringen in Frankrijk.
De ontmoeting tussen Sarkozy en Kadhafi in Tripoli is door hem voorbereid. En dankzij zijn contacten worden de plannen twee maanden later concreet. In de kantlijn van een officieel bezoek aan Libië zou een vertrouweling van Sarkozy een geheime ontmoeting hebben gehad met de zwager van Kadhafi, Abdullah al-Senussi. Er is geen tolk aanwezig, alleen Takieddine schuift aan.
Het is een zeer saillante ontmoeting, want Al-Senussi, chef van de militaire inlichtingendienst, wordt op dat moment officieel gezocht door Frankrijk: hij wordt verantwoordelijk gehouden voor de terreuraanslag op het vliegtuig in 1989. Sarkozy’s vertrouweling zou de terrorist bij die ontmoeting een bankrekeningnummer hebben gegeven. Al-Senussi zou toezien op de betaling van miljoenen aan de campagne van Sarkozy. In ruil daarvoor zou Frankrijk het arrestatiebevel tegen hem intrekken.
Tussen eind 2006 en begin 2007 vervoert bemiddelaar Takieddine drie koffers vol cash van Tripoli naar Parijs. Totale waarde: 5 miljoen euro. Een van de koffers zou bestemd zijn voor Nicolas Sarkozy, de andere twee overhandigt hij aan Sarkozy’s campagneleider.
Belangrijk steunbewijs voor de vermoede corruptiedeal is een notitie in een boekje van de later verdronken olieminister. De Nederlandse politie vindt het boekje van Ghanem na zijn dood per toeval tijdens een huiszoeking bij zijn schoonzoon, die verdachte is in een ander corruptieonderzoek.
De olieminister rekende tot zijn gezelschap onder meer Bashir Saleh, stafchef van Kadhafi en verantwoordelijk voor geheime financiële operaties van het regime. ‘Bashir Saleh heeft gezegd 1,5 miljoen euro aan Sarkozy te hebben betaald’, schreef Ghanem over zijn lunch op 29 april 2007. ‘Saïf al-Islam heeft 3 miljoen gegeven en Senussi 2 miljoen...’
De notitie is belangrijk omdat concrete bedragen worden genoemd, en omdat ze stamt uit 2007, ruim voordat er sprake kon zijn van een verzonnen verhaal vanwege wraakgevoelens tegen Sarkozy.
Het lot van stafchef Saleh, die in het dagboek wordt genoemd, is eveneens een belangrijk element in de rechtszaak. Als de Arabische Lente in Libië al snel escaleert, smokkelt Frankrijk hem in augustus 2011 het land uit. Saleh kent de details over Libische transacties en is een belangrijke potentiële getuige. De Fransen brengen hem in veiligheid, maar Saleh wordt gemaand nooit met de Franse justitie te spreken, zo zegt hij later tegen Franse journalisten.
Was het kordate optreden van Sarkozy in de opstand tegen Kadhafi een daad van bevrijding van het Libische volk? Of wilde de president zichzelf bevrijden van een mogelijke kwelgeest aan wie hij mede zijn verkiezing tot president te danken had?
Voor Sarkozy is het verhaal over een corruptiepact een complottheorie, geboren uit wraakgevoelens bij de clan van Kadhafi als die begin 2011 de controle over het land dreigt te verliezen. ‘Personne n’y comprend rien’ – niemand begrijpt er iets van – zegt hij tijdens zijn verhoor door de Franse politie in 2018. ‘Er is geen cent illegale financiering naar mijn campagne gegaan. Het is een schande.’
Niemand begrijpt er iets van, zal hij gedurende het proces in de rechtbank herhalen. ‘Het geld van dit zogenaamde corruptiepact is niet gevonden’, zegt een van zijn advocaten. ‘Maar we praten niet over een klein bedrag, dat verdwijnt niet zomaar.’
Donderdag zal de oud-president van de rechter zijn vonnis te horen krijgen.
Dit verhaal verscheen op 12 april in de Volkskrant. Op 24 september is het vanwege de uitspraak van de rechter met kleine aanpassingen opnieuw gepubliceerd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant