Een kwart eeuw na hun Oscarwinnende film Karakter zijn Mike van Diem en Fedja van Huêt weer bij elkaar gekomen voor de dramathriller Voor de meisjes, de openingsfilm van het Nederlands Film Festival waarin twee stellen voor een onmogelijk keuze worden gesteld.
is filmredacteur van de Volkskrant.
Het leven van je eigen kind of dat van een ander? Makkelijke keuze. Maar wat als de overlevingskansen van het ene kind vele malen kleiner zijn, mogelijk zelfs nihil? En haar hart kan de ander redden. Wat doe je dan, als ouders?
En nee, dit betreft géén spoiler van Voor de meisjes, de openingsfilm van het Nederlands Film Festival. Ook in de trailer wordt de plotfundering van de dramatische thriller helder uiteengezet. Twee stellen op vakantie in hun tegen een Oostenrijkse bergwand gelegen droomvilla, jaren geleden gezamenlijk aangeschaft. Ooit was dat samen vakantie vieren leuk, avontuurlijk. Nu weegt het gemak nog net op tegen de sleur en de onderlinge irritatie. En dan krijgen hun tienerdochters een ongeluk. Het ene meisje heeft geen schrammetje, zo lijkt het. Het andere meisje ligt in coma.
‘Ik hoop dat deze film een beetje berucht wordt’, zegt Mike van Diem. ‘Dat mensen het erover hebben: hoe dat ene echtpaar het andere ervan moet overtuigen de stekker eruit te trekken. Terwijl de onderlinge verhoudingen eigenlijk al verslechterd zijn.’
De 66-jarige regisseur en scenarist zit in filmhuis Springhaver in Utrecht. Als student voerde hij hier in de stad – met succes – een door hemzelf vertaalde toneelbewerking op van het ultieme ruziënde-echtgenotenstuk Who’s Afraid of Virginia Woolf?. Een ervaring die hem meer leerde over dialoog dan de ‘drie- of vierduizend films’ die hij daarna zag. ‘Op het affiche van de film zie je twee mensen die elkaar verrot schelden, en dan staat erboven: You are cordially invited for an evening of fun and games at George and Martha. Als toeschouwer ben je een soort ramptoerist: je bent uitgenodigd, in de zaal, om alles met die mensen samen te ondergaan. Zo is het ook in Voor de meisjes, waarin twee huwelijken en een vriendschap volledig ten onder gaan. En toch valt er ook om te lachen.’
Naast Van Diem zit Fedja van Huêt (52), die een van de hoofdrollen speelt als echtgenoot Danny en van het kwartet ouders schijnbaar het minst bij de situatie betrokken is. We hadden ook Thekla Reuten, Valentijn Dhaenens of Noortje Herlaar kunnen vragen voor een gesprek met hun regisseur. Juist het samenspel van de acteurs, voortdurend op de spits gedreven door de tegengestelde karakters van hun personages, maakt Voor de meisjes zo verrukkelijk. Maar Van Huêt en Van Diem, dat is het team-Karakter: de (nog altijd laatste) Nederlandse speelfilm die een Oscar won, in 1998. Met de dan nog volstrekt onbekende Van Huêt als onlangs beëdigd advocaat Katadreuffe, bastaardzoon van deurwaarder Dreverhaven (Jan Decleir).
Ze hebben sindsdien altijd wel iets van contact gehouden. Van Diem: ‘Af en toe heel weinig. Maar als we bij elkaar zijn, voelt het binnen dertig seconden weer vertrouwd. Ik was natuurlijk ook lang weg. Het was na Karakter niet van: o, nou gaan we gelijk door naar de volgende.’ (De filmmaker werkte lange tijd in de Verenigde Staten, maar regisseerde uiteindelijk pas in 2015 zijn tweede speelfilm, De surprise.)
Van Huêt: ‘Ik ging na Karakter helemaal voor het toneel. Zoveel Nederlandse films waren er in die tijd niet, en ook geen televisieseries. We hadden Pleidooi en Oud geld gehad, daarna is het heel lang stil geweest.’
Nogmaals auditie doen voor Van Diem, zoveel jaar later, voelde een beetje vreemd. ‘Ik schoot terug in die 22-jarige angry young man van toen. Dat je 85 aanwijzingen krijgt en alles goed wilt doen. Ik kwam er redelijk gefrustreerd uit, helemaal bezweet. Mike kan ook wel dwingend zijn: ik ken geen andere regisseur die zich zo goed voorbereidt, alles al in zijn hoofd heeft. Het is ook een soort sport, zo’n auditie. Als Mike zegt: raak die en die paaltjes, dan wíl ik ze ook raken.’
Van Diem glimlacht. ‘En dat kon hij dus ook al toen hij 20 was, hè? Ik geloof dat we veertig jongens hadden in de eerste ronde voor Karakter. De ogen waren gericht op bekende namen: Antonie Kamerling, Roeland Fernhout. Dan zei ik tegen Laurens (Geels, de producent, red.): die, die en die gaan door, en die ene krullenbol mag ook mee, want die heeft het gewoon heel goed gedaan.’
Dat Van Huêt ook uitmuntend kan zijn in een licht lullige rol of verschijning is geen geheim voor wie hem als Mat Herben zag in de NPO-serie Het jaar van Fortuyn (2022), of eerder dit jaar als de mislukte Limburgse crimineel Jos in de misdaadkomedie Fabula. In Voor de meisjes komt zijn Danny heerlijk slonzig de film binnengewandeld: te laat voor het ontbijt. Zo’n man die even aan het bodempje koude filterkoffie ruikt, om het dan te warmen in de magnetron.
Van Huêt: ‘Helemaal uit de koker van Mike, dit.’
Van Diem: ‘Heb ik ooit van Wim Verstappen geleerd: dat je personages moet introduceren met fysieke emoties. Buitengewoon sterk wapen in films.’
Voor de meisjes is een bewerking van de roman We doen wat we kunnen (2019) van schrijver en acteur Lykele Muus. Het kan, naast eervol, ook ietwat intimiderend als Van Diem zich meldt voor de verfilming van je boek. Hij liet weinig heel van Bordewijks Karakter; ook het einde werd volledig verbouwd ten behoeve van het script.
Van Diem, geamuseerd: ‘Ik denk dat geen enkele filmmaker het boek heel zou moeten laten. Thomas Rosenboom zei in een interview eens: weet je wat erg is? Als de film beter is dan het boek, zoals bij Karakter. Vond ik wel leuk, want ik bewonder hem als schrijver. Ik vroeg me ook af of het een lichte sneer was naar de film Publieke Werken – we zullen het nooit weten. En verder denk ik dat ‘boekverfilming’ een verkeerd woord is. Echt een slecht woord. Wat moet ik me erbij voorstellen? Dat je het boek met een camera gaat overschrijven of zo? Het is geen verfilming, het is geïnspireerd op iets. Ik vroeg aan Lykele: wat voor een schrijver ben jij? Een schrijver die zegt: het is míjn boek? Of zeg je: verras me maar?
‘Op bladzijde 10 in het boek weet je eigenlijk al precies hoe alles zit. Dát gaan we niet verklappen, dacht ik meteen. Ik zag de mogelijkheid om er een thrillerelement in te leggen, een soort mysterie. Om het conflict wat verder op te voeren.
‘In de kunstgeschiedenis werkt het zo: iemand maakt een schilderij, iemand kijkt ernaar en maakt er een lied van, dáár maakt iemand weer een toneelstuk van, en een boek, en een opera, en wéér een schilderij. En dat mag je allemaal kunstwerken noemen, zolang de kunstenaar zijn persoonlijkheid in die nieuwe versie heeft gestopt.’
Wat is dat persoonlijke van Van Diem in Voor de meisjes? ‘Dan denk ik allereerst aan mijn ervaring met een stellenvakantie. Een jaarlijkse reünie met wat stellen in Zeeland. Als ik dat niet had ervaren, had ik deze film niet gemaakt. Het is een interessante relatievorm, met alle hebbelijkheden en misschien ook lichte onhebbelijkheden van mensen die elkaar eens per jaar zien. Zulke stellenrelaties ontstaan vaak toevallig. Op het schoolplein bijvoorbeeld, als de kinderen het goed met elkaar lijken te kunnen vinden. Voor je het weet ga je vijftien jaar lang een week met elkaar op vakantie, terwijl je ook denkt: moet dat nou weer? Of: dat kutkind komt natuurlijk ook weer mee.’
Van Huêt: ‘Samen zo’n vakantiehuis kopen met een ander stel, dat zou ik niet snel doen. Ik ben niet een enorm sociaal persoon en zie meteen de problemen die zouden kunnen ontstaan.’
Van Diem: ‘Ik ken wel mensen – zeg maar van ons soort types – die met een ander stel een dubbele boerderij hadden gekocht, wat desastreus afliep. Moesten er enorme schuttingen worden gebouwd, tussendeuren worden dichtgemetseld. Wat het zo aantrekkelijk maakt, voor een film, is dat die stellen in zo’n situatie eerst nog proberen om koste wat kost de lieve vrede te bewaren.’
Het gesprek komt op Van Huêts bij vlagen sterk komische lichaamstaal in de film. Dat uitgezakte van die Danny, de hangende schouders en buik: hoe doe je dat?
Van Diem: ‘Kijk, dit is nou een heel intelligente vraag.’
Tegen de interviewer: ‘Jij en ik zijn geen acteurs. Als wij zoiets zouden moeten spelen, spant alles aan. Wat zo knap is van Fedja is dat hij ál die emoties kan spelen, terwijl die buik gewoon rustig blijft hangen.’
Van Huêt: ‘De kleding helpt ook wel hoor, bij zo’n fysieke rol. Er zit één shot in de film waarvan ik ook wel even dacht: o jee, die buik... Tijdens zo’n eerste vertoning zit je dan toch een beetje ijdel te kijken.’
Voor de meisjes kent een memorabele en wel tien (!) minuten lange scène op de bergwand, die een plaatsje verdient in de canon van fraaist uitgesponnen filmruzies. Het begint met de twee stellen op een bankje met uitzicht over het dal, waarna alles uit de hand loopt op een bergweg. ‘Wij noemen die scène de Eerste Wereldoorlog’, zegt de regisseur. ‘Later is er nog een ruziescène in het restaurant: die noemen we de Tweede Wereldoorlog. Ik hou heel erg van snappy dialogen, die zo over en weer vliegen.’
Van Huêt: ‘Zo’n bergweg heeft een bepaalde afstand, die exact moet kloppen bij de dialoog. We hebben op een aantal plekken op de route markeringen aangebracht, zodat je weet: dáár moet ik ongeveer uitkomen voor de eerste stop. Het is een soort dans, een choreografie.’
Van Diem: ‘Normaliter, als je een goeie regisseur bent, maak je per scène of per moment in de scène, de keuze van wie de scène is. Dan breng je de camera wat dichter bij dat personage. Maar in de belangrijkste scènes van Voor de meisjes wilde ik dat elk personage gelijkwaardig is. Als toeschouwer zit je echt tussen deze mensen. Jij moet kiezen.’
Wat zou ik zelf doen? Van Diem hoopt dat het publiek met die vraag de zaal uit loopt. ‘Wat als het mijn kind was? Blijf je eerlijk en fatsoenlijk? Of ga je de regels overtreden?’
Het Nederlands Film Festival (26/9 t/m 3/10) wordt dit jaar onder meer opgeluisterd met de (Nederlandse) premières van de openingsfilm Voor de meisjes en de eerder voor Cannes geselecteerde Nederlandse Oscar-inzending Rietland van Sven Bresser. Ook gaan er in Utrecht meerdere Nederlandse documentaires en televisieseries in voorpremière. Een selectie van de beste films is 28/9 te zien tijdens de NFF Volkskrantdag in de Utrechtse Stadschouwburg. Tijdens de slot- en gala-avond van het festival worden de Gouden Kalveren uitgereikt.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant