De tekening van een hond uit begin 17de eeuw blijkt de inspiratiebron te zijn geweest voor de hond die Rembrandt op zijn De Nachtwacht schilderde. Een conservator van het Rijksmuseum ontdekte de gelijkenissen tussen de tekening en het schilderij per toeval.
In 1619 tekent de Nederlandse kunstenaar, dichter en uitgever Adriaen van de Venne (1590-1662) een hondje als detail in een Bijbelse tekening van een biddende Jozef. Nu, 406 jaar later, staat zijn tekening in de schijnwerpers. De hond lijkt namelijk sprekend op het welbekende exemplaar dat Rembrandt enkele jaren later op De Nachtwacht (1642) schilderde. Van de Vennes tekening maakt al meer dan honderd jaar deel uit van de collectie van het Rijksmuseum, maar nooit eerder werd de gelijkenis opgemerkt.
De honden maken allebei dezelfde draai met hun kop en kijken schuin naar boven terwijl hun bek lichtjes openhangt. Ook hebben de dieren een identiek afgebeelde beenderstructuur in hun schedeldak en vormt een zwarte streep hun rechteroog. De halsbanden laten eveneens een duidelijke gelijkenis zien: het cirkelpatroon en de ring aan de voorkant zijn vrijwel niet te onderscheiden.
De gelijkenis werd per toeval ontdekt door Rijksmuseum-conservator Anne Lenders toen haar oog op het werk van Van de Venne viel, bij een tentoonstelling in het Zeeuws Museum. Ze legde de link met Rembrandts meesterwerk direct. Vol verbazing vroeg ze zich af: ‘Ben ik nu echt de eerste, heeft niemand dit eerder gezien?’
Als onderdeel van Operatie Nachtwacht, een groots onderzoeks- en restauratieproject, deed Lenders uitgebreid onderzoek naar aanleiding van haar eerste observatie. De conclusie: het kan niet anders dan dat Rembrandt deze tekening heeft gebruikt als inspiratiebron.
Volgens Taco Dibbits, directeur van het Rijksmuseum, is die conclusie van grote waarde: ‘We gaan er altijd van uit dat Rembrandt uit het niets geniale dingen creëerde. Deze vondst geeft meer inzicht in het denkproces bij het maken van dit schilderij.’
Rembrandt nam de hond van Van de Venne overigens niet een op een over. Zo liet hij de oren van de hond meer hangen, sperde hij de mond verder open en gaf hij het beestje een plattere neus en een zichtbare tong. En hoewel beide honden eenzelfde diagonale houding aannemen, positioneert Van de Venne zijn hond liggend op de borst, terwijl Rembrandt het dier op vier poten afbeeldt.
Dat Rembrandt de houding van de hond actiever maakte, vindt Lenders logisch: ‘Er gebeurt van alles op De Nachtwacht en de passieve houding die Van de Venne de hond gaf past daar niet bij.’
Dat Rembrandt wel vaker bestaande werken ter inspiratie gebruikte, is geen geheim. Zo baseerde hij de poses van de drie musketiers in De Nachtwacht op het militaire oefenboek Wapenhandelinghe (1607) van Jacques de Gheyn (1565-1629).
Het werk van Van de Venne gebruikte hij waarschijnlijk al twee keer eerder als inspiratiebron. Zo zijn elementen van de tekening ook te herkennen in het schilderij De vrouw van Potifar beschuldigt Jozef dat Rembrandt in 1655 schilderde. Ook maakte een jonge Rembrandt in 1634 een ets die grote gelijkenissen vertoont met de bedscène op de achtergrond in Van de Vennes tekening.
Rembrandt blijkt de hond in eerste instantie zelfs verder voorovergebogen weergegeven te hebben, waardoor de houding van beide dieren nog meer gelijkenissen vertoont. Een macro-röntgenfluorescentie legde een krijtschets van De Nachtwacht bloot waaruit dit bleek.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant