Hybride oorlogvoering De Russische schendingen van het NAVO-luchtruim met gevechtsvliegtuigen passen naadloos in een patroon van eerdere provocaties door Moskou. De roep om een harder optreden van de NAVO tegen de Russen zwelt aan, vooral langs de oostflank.
Een van de Russische MiG-31 gevechtsvliegtuigen die op 19 september het luchtruim van Estland schonden.
De temperatuur loopt snel op langs de oostflank van de NAVO en in de landen rond de Oostzee. Tot vijf keer toe vroeg een journalist van Estonian World afgelopen weekeinde aan de Estse premier Kristen Michal of de boodschap aan Moskou niet een stuk duidelijker zou zijn als de NAVO Russische gevechtsvliegtuigen neerhaalt als zij het NAVO-luchtruim binnenvliegen.
Maandag weerklonk datzelfde geluid, maar nu uit de monden van de Poolse premier Donald Tusk en de Zweedse minister van Defensie Pål Jonsson. Polen zal vliegtuigen die het Poolse luchtruim binnendringen „zonder discussie” neerschieten, zei Tusk. Zweden heeft de strijdkrachten de instructie gegeven om op te treden tegen binnendringende vliegtuigen, inclusief het recht om, indien nodig, wapens in te zetten, met of zonder waarschuwing, aldus de Zweedse minister. Eerder had de Tsjechische president Petr Pavel – voormalig hoofd van het Militaire Comité van de NAVO – al in gelijke bewoordingen gedreigd. Dinsdagmiddag kwam de NAVO zelf met een verklaring: het bondgenootschap sluit geen enkele actie uit. „De NAVO en zijn bondgenoten zullen, in overeenstemming met het internationale recht, alle noodzakelijke militaire en niet-militaire middelen inzetten om onszelf te verdedigen en alle dreigingen uit alle richtingen af te schrikken.”
De reacties volgden op de drie Russische MiG-31’s die afgelopen vrijdag twaalf minuten lang in het luchtruim van Estland vlogen. Hoewel Moskou het incident ontkent wordt dat in Europa gezien als een van de ernstigste in een lange reeks Russische provocaties die al jaren gaande zijn: grensoverschrijdingen door vliegtuigen en drones, de vernieling van onderzeese kabels, cyberaanvallen en tal van andere sabotage-acties.
Maar hoezeer de emoties in Europa ook oplopen na de Russische indringing in het NAVO-luchtruim, zomaar een ‘vijandelijk’ jachtvliegtuig neerhalen zullen NAVO-vliegtuigen niet doen, zegt voormalig luitenant-kolonel bij de luchtmacht Patrick Bolder, nu strategisch analist bij het Haagse Centrum voor Strategische Studies (HCSS). „Daar zijn procedures voor.”
In Uedem, een plaatsje vlak over de grens met Duitsland, is het Combined Air Operations Centre (CAOC) gevestigd, het centrum voor Air Policing van de NAVO in Noord-Europa. Hier wordt besloten hoe het militaire bondgenootschap reageert op de schending van het Europese luchtruim ten noorden van de Alpen – dus ook boven de kust van Estland.
Het bevel voor interventies in het noordelijk deel van het NAVO-luchtruim ligt in handen van de commandant van CAOC, de Duitse luitenant-generaal Thorsten Poschwatta. Bolder: „Estland kan wel druk proberen uit te oefenen, maar zit niet in de bevelslijn.”
Wat kan de NAVO? En hoe werken de procedures voor de ‘luchtpolitie’ van de NAVO? Zodra een onbekend vliegtuig wordt waargenomen in de buurt van het NAVO-luchtruim kan het CAOC in Uedem besluiten tot een Quick Reaction Alert, uitgevoerd door NAVO-jachtvliegtuigen die hiervoor permanent gereed staan op luchtmachtbases langs de oostflank van het militaire blok, in dit geval in Ämari (Estland) en Šiauliai (Litouwen). Omdat de Baltische staten geen eigen luchtmacht hebben, worden patrouilles en potentiële onderscheppingen in het luchtruim van deze landen – Baltic Air Policing in NAVO-jargon – per toerbeurt uitgevoerd door verschillende NAVO-landen, waaronder Nederland en Italië.
Een Frans Rafale-jachtvliegtuig stijgt op van een luchtmachtbasis in Polen als onderdeel van de NAVO-missie ‘Eastern Sentry’ (Oostelijke Schildwacht), ter verdediging van de oostflank van het militaire defensieblok. Foto Thibaud Moritz/AFP
De NAVO-vliegtuigen kunnen binnen enkele minuten opstijgen zodra een onbekend toestel is gesignaleerd dat afwijkt van de normale internationale procedures, zegt Bolder. „Elk vliegtuig heeft in principe een transponder aan, zodat iedereen weet welk toestel het is. En het toestel hoort een vluchtplan te hebben ingediend, zodat we weten waar het vandaan komt en waar het naartoe gaat. De NAVO komt in actie zodra een vliegtuig geen vluchtplan heeft ingediend of afwijkt van zijn vluchtplan, en als het geen transponder aan heeft.”
Als er ook geen radiocontact met het binnendringende toestel kan worden gemaakt stijgen in allerijl NAVO-jachtvliegtuigen op om poolshoogte te nemen. Dat zijn er meestal twee, zegt Bolder. Eén toestel dat achter de potentiële indringer gaat vliegen om het eventueel neer te kunnen schieten, het tweede NAVO-vliegtuig gaat naast het vijandelijke toestel vliegen om het te onderzoeken op wapens en om contact te maken met de piloot.
„Die NAVO-vliegers zullen eerst proberen contact te maken over de radio”, zegt Bolder. „Maar ik begreep dat het boven Estland om een non-comms-procedure ging: er was geen vluchtplan, de transponder stond uit en er was geen radiocontact. Dat is de hoogste fase, verdacht en potentieel gevaarlijk.” Wat dan rest is de indringer duidelijk maken dat hij moet communiceren, of dat hij zijn koers moet wijzigen. „Dat gaat met handgebaren. Daar zijn internationale symbolen voor.”
Als dat allemaal niet leidt tot de gewenste reactie van het vijandelijke toestel „wordt het link”, zegt Bolder. „Zolang het vliegtuig geen verdachte of agressieve bewegingen maakt, kun je er naast blijven vliegen totdat hij het luchtruim uit is. Maar als het wel een agressieve beweging maakt, of richting het vasteland vliegt, dan moet je misschien wel ingrijpen.”
Als de indringer niet reageert op de aanwijzingen van de NAVO-vliegers en zijn koers niet verlegt blijven er een aantal opties over. Eén daarvan is dat het NAVO-toestel áchter de indringer zijn ‘zoekkop’ richt op het Russische vliegtuig. Bolder: „De Russische vlieger hoort dan aan een pieptoon op zijn koptelefoon dat er een raket ‘gelockt’ is op zijn vliegtuig. Dat zorgt echt voor samengeknepen billen bij zo’n vlieger, want je weet dat er dan een raket op je kan worden afgevuurd. De laatste optie is het afvuren van die raket, maar dat doe je alleen als er direct gevaar bestaat.”
Dat moet ook echt de allerlaatste optie zijn, schreef de Estse parlementariër en veiligheidsexpert Eerik-Niiles Kross zondag. „Dodelijk geweld is absolute je laatste toevlucht, die politieke goedkeuring behoeft, tenzij het leven van de vliegers direct wordt bedreigd. In zulke omstandigheden hebben NAVO-vliegers het recht op zelfbescherming.”
Een Amerikaanse F-35 tijdens een oefening in het noordwesten van Polen, vorige week. Foto Wojtek Radwanski/AFP
Bij een binnendringend Russische vliegtuig moeten de NAVO-patrouilles er altijd vanuit gaan dat de zaak kan escaleren. Een MiG-31 kan een hypersonische ballistische Kinzjal-raket dragen, die grote schade kan aanrichten. Bolder: „Om die raket te kunnen lanceren moet die MiG-31 heel hoog en heel hard gaan vliegen. Bij Estland deden ze dat niet, maar ze kunnen dat wel heel snel doen. Met twee zeer krachtige motoren kunnen ze heel snel versnellen naar meer dan tweeënhalf keer de snelheid van het geluid.”
De NAVO-jagers die de indringers buiten het eigen luchtruim proberen te geleiden moeten ook met andere scenario’s rekening houden. Bolder wijst op de vele gedaanten die de hybride oorlogvoering van de Russen de afgelopen jaren heeft aangenomen. „Zo’n Russische MiG kan ook verklaren dat er sprake is van een noodsituatie, zeggen dat zijn toestel onbestuurbaar is geworden en zijn schietstoel gebruiken zodra hij zijn vliegtuig landinwaarts heeft gestuurd. Als dat vliegtuig richting Tallinn vliegt zul je het toch moeten neerschieten.”
Zo’n misleidingsoperatie onder het mom van een ongeluk past volgens Bolder goed in de Russische draaiboeken van hybride oorlogvoering. Net als de recente cyberaanvallen op de luchthavens van Brussel en Berlijn, of de drones die maandag plotseling en tegelijkertijd opdoken rond de luchthavens van Kopenhagen en Oslo. De Europese Commissie denkt dat Moskou daar achter zit. Bolder over die waslijst aan incidenten: „Is dat toeval? Het past in het patroon van drones bij Roemenië en Polen, vliegtuigen bij Estland, een vliegtuig bij Duitsland. Poetin zal het nooit erkennen, maar dit gebeurt inmiddels zo vaak dat je het anekdotisch bewijs zou kunnen noemen.”
Een Frans Rafale-gevechtsvliegtuig boven Polen, eerder deze maand, tijdens een oefening. Foto Handout/Etat Major des Armées/AFP
In Estland en andere plekken in Noord-Europa wordt nu gepleit voor een harder NAVO-optreden tegen Russische indringers. Maar parlementariër Kross wil waken voor onnodige paniek. „De Russen weken slechts marginaal af van hun gebruikelijke route, konden het excuus gebruiken van een navigatiefout, ze droegen geen zichtbare wapens en gehoorzaamden toen de NAVO-gevechtsvliegtuigen hen wegstuurden”, schreef Kross voor Estonian World. „De geweldsinstructie van de NAVO is niet openbaar, maar de principes zijn overal bekend – ook in Rusland. De NAVO vermijdt elke beweging die escalatie zou rechtvaardigen, terwijl het erop toeziet dat overtredingen worden beperkt.”
Volgens oud-luchtmachtofficier Bolder moet de NAVO vooral in de communicatie met de Russen duidelijk maken dat het defensieblok hard optreedt: „We kennen de hele trukendoos met flauwekulredenen van de Russen, zoals verstoorde satellietnavigatie waar ze zich achter verschilen. De NAVO moet zeggen: jullie weten waar de grenzen liggen van het internationale luchtruim, die zijn internationaal vastgesteld. Als je die overschrijdt, gaan we je begeleiden. Als je dan nog niet reageert, dan gaan we raketten op je locken. Als je dan nog niet reageert, dan geven we een schot voor de boeg. Als je landinwaarts draait, dan kom je niet verder dan zoveel kilometer, anders schieten we alsnog een raket op je af.”
Die duidelijkheid helpt uiteindelijk ook de NAVO-vliegers „die op die knop moeten drukken”, zegt Bolder. „Zij moeten zich gedekt voelen door alle rules of engagement. Die regels communiceer je ook aan je tegenstander. Als ze zich daar niet aan houden, moet je hem wel neerschieten. Anders is je rode lijn weg en weet Poetin dat hij nog verder kan gaan.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC