Door het vervangen van het oude, fossiele energiesysteem zitten we met een hoop oude ‘zooi’. Kan die nog nuttig worden ingezet?
Niet iedereen rijdt dagelijks van het Zeeuwse Borssele naar het Zeeuwse Rilland, of omgekeerd, maar de reiziger die het wel doet zal zich verbazen over de veranderingen die zich daar in het landschap voordoen. Dat grijze, Eiffeltorenvormige hoogspanningsmasten worden vervangen door witte buisvormige masten. Monteurs trekken kabels en honderden componenten als isolatoren uit de masten. Daarna moeten de funderingen nog de grond uit en uiteindelijk wordt alles met vrachtwagens en busjes afgevoerd.
Weinig verandert zo sterk in het Nederlandse landschap als het energiesysteem, de energie-hardware. Oude hoogspanningsmasten, olietanks en ouderwetse transformators van het elektriciteitsnet worden massaal afgevoerd om plaats te maken voor klimaatvriendelijke en sterkere infrastructuur. De opbouw van ‘energie 2.0’ is in volle gang. Maar wat gebeurt er met al die ‘oude energie’? Door het vervangen van het oude energiesysteem zitten we met een hoop oude ‘zooi’.
Kunnen onderdelen worden hergebruikt voor de nieuwe, duurzamere energie-infrastructuur? Voor batterijen, zonnepanelen, windturbines en het zich in rap tempo verzwarende elektriciteitsnet zijn grondstoffen nodig zoals kobalt, neodymium, grafiet, vanadium en lithium. Europa heeft daar zelf niet genoeg van en is ervoor sterk afhankelijk van voornamelijk China. Niet bepaald strategisch in de huidige geopolitieke situatie. Daarom staat het hergebruiken van grondstoffen uit verschillende sectoren ook in Brussel hoog op de agenda. Is het mogelijk om de honger naar Chinese grondstoffen te stillen door een deel van die zogeheten kritieke grondstoffen uit het afval van ‘energie 1.0’ te halen?
Nederland moet net als omringende landen af van een energiesysteem dat grotendeels gebaseerd is op fossiele brandstoffen, en over op een systeem dat grotendeels gebaseerd is op elektriciteit. Om al die nieuwe elektriciteit aan te kunnen, moet het bestaande elektriciteitsnet worden verzwaard. Dat betekent op veel plekken: zwakke onderdelen eruit, nieuwe erin.
Ontmantelde boorplatforms en pijpleidingen uit het fossiele systeem kunnen soms ergens anders worden ingezet. De rest gaat naar de afvalverwerker. Grote hoeveelheden staal en ook ‘een beetje’ koper en aluminium worden daar verzameld. Om hoeveel het precies gaat en in hoeverre de kwaliteit goed genoeg is om de grondstoffen te gebruiken voor de bouw van energie 2.0 is „onduidelijk” en wordt „overschat”, schreven wetenschappers afgelopen zomer in blad Nature Communications.
„Veel stalen buizen uit de olie-infrastructuur worden hergebruikt voor het aardgasnetwerk”, zegt René Kleijn, industrieel ecoloog aan de Universiteit Leiden en een van de auteurs van de studie. „Als tussenstap in de beweging van het oude fossiele systeem naar het nieuwe elektrische systeem stappen landen tijdelijk over op transitiebrandstof aardgas”, een iets schoner alternatief voor olie en kolen.
De onderzoekers van de studie schatten dat, in het scenario met aardgas als tussenstap, wereldwijd in 2050 zo’n 10 kiloton koper binnenkomt bij de afvalverwerkers, dat niet direct ergens anders kon worden geplaatst. Dat is, als het allemaal zou worden gerecycled, genoeg om te voorzien in 0,8 procent van de wereldwijde koperbehoefte voor energie 2.0.
Aan aluminium komt er in diezelfde periode 108 kiloton binnen, volgens de studie goed voor 8 procent van de vraag vanuit het nieuwe energiesysteem. Die percentages zijn alleen haalbaar in een ideale wereld, want lang niet al het oude materiaal wordt netjes ingezameld. Vaak is het goedkoper om oude infrastructuur onder de grond gewoon te laten zitten.
Maar het grootste probleem is volgens Benjamin Sprecher, industrieel ecoloog aan de TU Delft, dat het oude fossiele systeem en het nieuwe elektrische systeem te veel van elkaar verschillen. „Veel kritieke grondstoffen die we nu nodig hebben voor het nieuwe systeem zitten simpelweg niet in het oude systeem. Grafiet voor de batterijen bijvoorbeeld, haal je niet uit een kolencentrale.”
Hoe zit dat met oude componenten van het elektriciteitsnet? Krijgen onderdelen en grondstoffen uit verouderde transformatoren, windturbines en batterijen bijvoorbeeld wel een nieuw plekje in de nieuwe, verzwaarde delen van het stroomnet? Die bestaan immers wél ongeveer uit dezelfde grondstoffen.
Oude maar nog werkende onderdelen uit het elektriciteitsnet die op de ene plek moeten worden vervangen, worden zo nu en dan hergebruikt op een andere plek. Hergebruikmanager Maikel van Helvoort van Enexis, de netbeheerder in onder meer de provincies Groningen en Limburg: „Bij de verzwaring van het stroomnet moest in een woonwijk een transformator van 400 kilovoltampère (kVA) eruit om plaats te maken voor een zwaardere transformator, van 630 kVA. Die transformator van 400 kVA hebben we toen in een landbouwgebied hergebruikt. In het landbouwgebied is zo’n ultrasterke transformator niet nodig.”
De landelijke beheerder van het hoogspanningsnet, Tennet, heeft ook zo’n voorbeeld. „We hebben laatst nog een ‘nieuwe’ transformator geplaatst op ons hoogspanningsstation Westerlee, een echt tweedehandsje uit 1962”, mailt een woordvoerder. „Olie uit de transformatoren is schoongemaakt en weer opnieuw gebruikt.”
Vroeg of laat gaan de onderdelen naar de afvalverwerker waar ze bijvoorbeeld worden omgesmolten. Zoals die masten, tussen Borssele en Rilland. Dat gaat niet zomaar. Eric Petersen, directeur van afvaldienstverlener Agricon Nederland: „De verf op oude masten bevat chroom-6, dat helpt roest tegen te gaan. Maar die stof is kankerverwekkend. Oude masten moeten daarom naar gespecialiseerde recyclingbedrijven. Uiteindelijk komt het ijzer in omgesmolten vorm weer beschikbaar voor het nieuwe systeem.”
Hoewel het opnieuw inzetten van transformators een hoop kosten en uitstoot van broeikasgassen bespaart, en omsmelten beter is dan weggooien, „is het energiesysteem nog niet echt circulair”, zegt industrieel ecoloog Sprecher. „De energie-infrastructuur is er in het algemeen niet op ontworpen om apparaten makkelijk uit elkaar te halen en ze steeds een nieuw leven te geven. Als een windturbine kapot is, maar de magneet vol neodymium die erin zit nog wel werkt, dan kun je die magneet er nu niet makkelijk en veilig uithalen om hem te gebruiken in een nieuwe windturbine.”
„En verschillende metalen worden bij het recyclen door elkaar gemengd en daardoor kan gerecycled materiaal niet overal worden ingezet. Vooral niet als het op elektriciteit aankomt, waar de standaarden heel hoog zijn.”
Kortom, vooralsnog zitten er van het oude energiesysteem 1.0 slechts enkele kruimels in energiesysteem 2.0. Positief is wel dat ingenieurs en energiebedrijven blijven nadenken over hoe ze energie 2,0 zo slim mogelijk kunnen ontwerpen, waardoor het nieuwe energiesysteem hopelijk wel circulair wordt.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC