Hans Joosten | emeritus hoogleraar Het veengebied aan de oostflank van de NAVO is uitermate geschikt als verdedigingslinie tegen de Russen, zegt de Nederlandse hoogleraar in het Duitse Greifswald. „Veengebieden zijn eigenlijk net als mijnenvelden.”
Emeritus hoogleraar Hans Joosten in het Kieshofer Moor.
Het is zompig, nat en soms verraderlijk diep. En daardoor is het de perfecte verdedigingslinie voor een mogelijke toekomstige aanval van de Russen. Moeras. Of beter gezegd: de veengebieden die aan de oostflank van de NAVO liggen, van de kop van Finland tot aan de Poolse grens met Oekraïne.
Moeras in plaats van mijnen. Met dat idee haalt de Nederlandse emeritus hoogleraar veengebieden en paleoecologie Hans Joosten – ook wel de veenpaus genoemd – sinds kort de internationale media. Zijn hele carrière is hij bezig met veen; hij bezocht veengebieden in de hele wereld. Hij weet alles van mossen en moerasbeestjes, onderhandelde over de uitwerking van het klimaatverdrag in Parijs, onderzoekt economische uitbating van veengebieden en weet hoe onbegaanbaar moeras is voor legers.
En nu, na zijn pensionering aan de Universiteit van Greifswald in Duitsland, ziet hij alles samenkomen. „Het herstellen van veengebieden heeft zovéél voordelen”, zegt Joosten in zijn bibliotheek omringd door 25.000 boeken over veen – zo’n vijfhonderd meter aan boekenplanken. „Veengebieden zijn eigenlijk net als mijnenvelden, maar mijnen doden en zorgen tientallen jaren later nog voor problemen.”
Volgens Joosten is veen een natuurlijke verdedigingslinie – door moerassen is moeilijk heen te rijden met zware tanks en voertuigen. Daarnaast helpt het herstellen van veengebieden door ze weer onder water te zetten – vernatten in jargon – tegen de klimaatopwarming, leidt het tot grotere biodiversiteit en biedt het economische kansen voor boeren.
Het Karrendorfer Wiesen, een wetland in de buurt van Greifswald. Foto Gordon Welters
Veen als verdedigingslinie is geen nieuw idee, bewijst de boekenkast van Joosten. Hij toont een boek van het Amerikaanse leger uit de jaren vijftig: Combat in Russian forests and swamps. Ernaast: Peat and war. „De militaire betekenis van veengebieden is al eeuwen bekend”, zegt Joosten, waarna hij begint aan een historische lezing waarin de Hollandse Waterlinie, de partizanen in Wit-Rusland tijdens de Tweede Wereldoorlog en de oorlog in Oekraïne voorbijkomen.
Aan het begin van de grootschalige Russische invasie in Oekraïne brak het Oekraïense leger een dam door, zodat het Russische leger niet kon oprukken richting Kyiv. De Russische tanks liepen vast in de modder of moesten omwegen nemen, waar de Oekraïners hen opwachtten. Het leidde tot historische beelden van een machtig Russisch leger dat het verloor van de modder.
Het moerasbos in de buurt van Greifswald. Foto Gordon Welters
Korter geleden kwam het risico van het veen op een andere manier in het nieuws. In maart kwamen vier Amerikaanse militairen om het leven tijdens een trainingsmissie in Litouwen nadat hun voertuig vast kwam te zitten in een moeras. Pas een paar dagen later werden hun lichamen gevonden. De afgelopen jaren zijn aan de grens met Polen, Litouwen en Wit-Rusland migranten overleden, die zich schuilhielden voor grenswachten en ’s nachts moerassen niet konden onderscheiden van droog land.
Wie naar de kaart van Europa kijkt ziet dat het grensgebied van de NAVO met Rusland en Wit-Rusland – van Finland tot aan Oekraïne – grotendeels bestaat uit veengebied. De laatste decennia is veel veen ontgonnen voor bos- en landbouw of bebouwing. Maar grote delen zijn nog steeds nat, drassig en onbegaanbaar voor tanks. „Dat gebied weer onder water zetten is een kwestie van dagen”, zegt Joosten. „De uitdaging is om de mensen en de politiek mee te krijgen.”
En dat probeert Joosten. De NAVO-landen gaan de komende jaren miljarden euro’s investeren in (militaire) infrastructuur en de versterking van de oostflank. Polen bouwde metershoge hekken bij de grenzen met Wit-Rusland en de Russische enclave Kaliningrad. Dit jaar kondigden de Baltische staten, Polen en Finland aan zich terug te trekken uit het anti-landmijnenverdrag vanwege de dreiging vanuit Rusland. „Mijnen zijn agressief, venen defensief”, zegt Joosten. Daarom ziet hij een belangrijke rol voor veen: „Inzetten op veen is vriendelijker en goedkoper.”
Alleen betekent dat ook dat veel boeren de dupe zullen zijn – hun land wordt immers onder water gezet. En dat leidt – blijkt ook uit jarenlange debatten in Nederland over de waterstand in landbouwgebied – vaak tot frictie. „Daarom moeten we inzetten op verbouwen van gewassen in venen, zoals lisdodde en riet”, zegt Joosten. „Dat kan dienen als isolatie- of bouwmateriaal of biomassa voor bijvoorbeeld papierpulp.”
Volgens Joosten is er nog een dwingende reden voor Europese landen om veenlanden te vernatten. „In de uitwerking van het klimaatakkoord van Parijs blijkt dat het droogleggen van moerassen en vennen leidt tot 5 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot”, zegt Joosten. „Dat is het dubbele van de uitstoot van al het vliegverkeer. Dus we ontkomen er niet aan om veengebieden weer onder te laten lopen.”
Mensen overtuigen van het belang van het veen kan alleen met „emotie” en „narratieven”, zegt Joosten. „Met de wetenschap alleen kunnen we het veen en de wereld niet beschermen.” En die verhalen heeft hij, blijkt tijdens een herfstachtige dinsdagochtend als hij een groep internationale studenten vertelt over het veen. Hij wisselt zo van groene mossoorten, naar de Russsische leider Lenin, Duitse concentratiekampen en veenonderzoekers die president zijn geworden. „Alles heeft een connectie met het veen”, zegt Joosten.
Hans Joosten: „Alles heeft een connectie met het veen. ” Foto Gordon Welters
En na een levenslange carrière ziet Joosten dat zijn geliefde veen – dagelijks zwemt hij in het veengebied rondom zijn woonplaats en geniet hij van de „weidsheid, de lucht en vogels” – eindelijk serieus wordt genomen. Eerst dankzij het klimaatakkoord in Parijs en nu dankzij de oorlogsdreiging. „Veen had altijd iets negatiefs”, zegt Joosten. „Veen dat is nattigheid, ontoegankelijk, slecht – er is weinig sympathie voor het veen.” Maar, zegt Joosten, „eindelijk komt het veen uit de verdrukking.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC