De campagnes voor de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober worden deels door donateurs gefinancierd. Welke grote gevers zitten achter de politieke partijen? En wat is er bekend over hun intenties?
is onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Driekwart van het bedrag dat het CDA in verkiezingsjaar 2021 ontving aan donaties, was afkomstig van één man. Ondernemer Hans van der Wind, die zijn fortuin verdiende met een bedrijf in schoolboeken, doneerde net voor de verkiezingen van maart van dat jaar 1,2 miljoen euro aan de partij. Een voor Nederlandse begrippen astronomisch bedrag. Er hing misschien iets in de lucht in aanloop naar de verkiezingen in dat coronajaar, want ook D66 kreeg een miljoen euro, van techondernemer Steven Schuurman.
Dergelijke bedragen deed bij menigeen de wenkbrauwen fronsen. Niet in de laatste plaats omdat de donaties niet direct openbaar werden gemaakt. De donaties aan het CDA (het waren er meerdere, via verscheidene bedrijven van dezelfde Hans van der Wind) kwamen aan het licht via een uitgelekte notitie van toenmalig CDA-kopstuk Pieter Omtzigt. Hij riep zijn partij op goed te kijken naar de donaties aan zijn partij. Want kocht Van der Wind, ook voorzitter van de commissie fondsenwerving van het CDA, geen politieke invloed?
Het verkiezingsprogramma van het CDA werd na een rumoerige lijsttrekkerswissel, waarbij Hugo de Jonge werd ingeruild voor Wopke Hoekstra, nog kort voor de stembusgang aangepast. Een aantal voorstellen zou, eenmaal aangenomen door het partijcongres, gunstig zijn voor de bedrijven van donateurs zoals Van der Wind. Er kwam een verklaring, er kwam nog een verklaring. Het mocht allemaal binnen de toen geldende wetten en regelgeving. Maar die verdienden wel aanscherping, vond de Tweede Kamer nadien.
Politieke partijen in Nederland betalen hun verkiezingscampagnes met bijdragen van leden en donateurs. Bij de campagne van 2023 gaven partijen ruwweg 16 miljoen euro uit aan advertenties op radio, tv, billboards, papier en online. Dat jaar kwam er 10 miljoen euro aan grotere donaties bij de partijen binnen. Vooral de partijen met grote donaties, zoals VVD, GroenLinks-PvdA en D66, maakten veel reclame.
Dat grote giften afkomstig zijn van personen die de partijlijn steunen, lijkt zonneklaar. Maar vanaf welk bedrag is politieke invloed te koop? De Verenigde Staten dienen als extreem voorbeeld. Daar maakte miljardair en techondernemer Elon Musk bij de laatste verkiezingen enorme bedragen over om de campagne van Donald Trump in onder meer de belangrijke swingstate Pennsylvania te steunen. Na de overwinning kreeg hij er van alles voor terug: van gunstige regelingen voor zijn bedrijven (Tesla, SpaceX) tot de tijdelijke zeggenschap als speciaal adviseur over delen van de Amerikaanse overheid.
Nederland kent een ander politiek stelsel, met andere wetten. Die wetten zijn sinds 1 januari 2023 verder aangescherpt om te voorkomen dat donateurs zich politiek kunnen inkopen. Alle donaties van meer dan 1.000 euro aan partijen of neveninstellingen moeten openbaar worden gemaakt. Donaties vanaf 10 duizend euro moeten de politieke partijen binnen drie dagen doorgeven aan het ministerie van Binnenlandse Zaken. Het ministerie publiceert geregeld een overzicht van donaties van 10 duizend euro en hoger, met de namen van de donateurs erbij. Het streven is het overzicht geregeld te actualiseren, maar daarvoor bestaan geen wettelijke termijnen. Zo lag de publicatie van nieuwe donateurs deze zomer stil vanwege de vakantie. Donaties uit het buitenland zijn verboden.
Sinds de herziening van de Wet financiering politieke partijen is er nog een andere belangrijke verandering. Een miljoen euro of meer doneren, zoals Van der Wind en Schuurman deden, is niet langer toegestaan. Er geldt een plafond van 100 duizend euro.
Na de wetswijziging is het ook niet langer mogelijk om je als grote donateur te verschuilen achter een stichting. Voorheen konden donateurs uit beeld blijven door geld te geven aan een stichting, die vervolgens uit naam van die stichting de donatie deed. Nu moeten de donateurs van de stichting ook openbaar worden gemaakt. Daardoor kwam bij de vorige Kamerverkiezingen in 2023 aan het licht dat veel ondernemers geld gaven aan de VVD via de Stichting Ondersteuning VVD Tweede Kamerverkiezing (SOV). Zo werd bijvoorbeeld duidelijk dat uitzendondernemer Frank van Gool van Otto Workforce en twee medebestuurders samen 200 duizend euro hadden overgemaakt. In totaal werd in 2023 ongeveer 2,5 miljoen euro opgehaald via de SOV.
In aanloop naar de komende Kamerverkiezingen van 29 oktober blijven grote giften aan de VVD tot nog toe uit, blijkt uit het register. In 2023 kreeg de VVD vooral veel gedoneerd na een jaarlijks diner op het landgoed van vastgoedondernemer Cor van Zadelhoff. Het opgehaalde geld, bijna 750 duizend euro, werd via de SOV aan de partij geschonken. Dat jaarlijkse diner was dit jaar al in april, vertelt Van Zadelhoff, en voorlopig staat er geen nieuwe bijeenkomst voor donateurs gepland. Althans niet vóór 29 oktober. Dat betekent niet dat hij minder hart heeft voor de partij, zegt Van Zadelhoff telefonisch. ‘Er zijn blunders gemaakt, maar die zijn inmiddels rechtgezet.’ Hij benadrukt dat Nederland ondernemers moet koesteren en dat er zonder de VVD geld zou ‘weglekken uit het land’. Hoeveel er bij de bijeenkomst in april is opgehaald, is onduidelijk.
Horecaondernemer Won Yip was in 2023 ook aanwezig bij het diner op het landgoed van Van Zadelhoff, maar dit jaar niet. Hij is ook niet uitgenodigd om deel te nemen aan een nieuw etentje, zegt hij, ook al informeerde hij onlangs nog bij Van Zadelhoff ‘of hij nog gevraagd werd’. ‘Ik ben niet van de politiek, maar maakte destijds een uitzondering omdat ik vond dat het code rood was voor Nederland’, zegt Yip. Daarom doneerde hij. ‘Nu gaat het slecht in de peilingen, en ik heb nog geen overtuigend verhaal gehoord van de VVD.’ Dus geen diner en geen gift, denkt hij. Maar er kan nog van alles gebeuren voor 29 oktober.
Het is bij deze verkiezingen voor de tweede keer dat de aangescherpte regels voor donaties gelden. Partijen zelf willen er overigens vaak niet veel meer over kwijt dan wat ze al aan het ministerie van Binnenlandse Zaken hebben gemeld. CDA, VVD, PvdA en GroenLinks (die laatste twee gaan samen de verkiezingen in) delen geen extra gegevens over hun geldschieters.
Uit het register blijkt dat het bij GroenLinks-PvdA en ook bij de SP grotendeels gaat om min of meer bekende politici en bestuurders die een deel van hun inkomen verplicht afdragen aan de partij. Deze partijen hebben daardoor een stabiele inkomstenstroom. De afdracht voor GroenLinks-bestuurders en -volksvertegenwoordigers is rond de 10 procent van hun salaris. Partijen als VVD, D66 en CDA moeten het hebben van donateurs die soms een grote eenmalige gift doen.
Over de motieven van deze vrijwillige gevers is weinig bekend. Alleen D66 geeft telefoonnummers van twee donateurs.
Bijvoorbeeld dat van Pieter van der Ploeg uit Den Dolder, een ondernemer die al sinds de jaren tachtig actief is voor de partij, onder meer als gemeenteraadslid in Zeist. Op de vraag waarom D66 zegt hij: ‘Ik zou bij god niet weten wie anders mijn stem zou mogen hebben.’ Hij gaf iets meer dan 20 duizend euro: de helft via een jaarlijkse schenking, de andere helft voor de campagne voor de komende Kamerverkiezingen. Van der Ploeg kreeg wat geld te besteden na de verkoop van een van zijn bedrijven. Hij zegt door zijn giften niet méér invloed te hebben dan andere leden op de koers van de partij: geen extra telefoontjes, geen wederdiensten. Van der Ploeg nam onlangs wel deel aan een videovergadering over het verkiezingsprogramma, ‘maar die staat voor iedereen open’.
Consultancybedrijf Samhoud doneerde in 2024 bijna een ton in natura aan D66. Het familiebedrijf stelt kantoorruimte beschikbaar aan de partij voor bijeenkomsten, en helpt bestuurders en volksvertegenwoordigers met trainingen in leiderschap en het bestuurlijk inrichten van de fractie en het partijkantoor, zegt Jip Samhoud. Zelf overlegt hij af en toe mee met partijleider Rob Jetten ‘om te zorgen dat we dit goed doen’, zegt hij. Zijn familie is altijd al maatschappelijk betrokken geweest, aldus Samhoud, en besloot zich na een kennismaking met Jetten te verbinden aan D66. Volgens Samhoud zijn werknemers van het bedrijf vrij om te bepalen of ze de partij willen helpen.
Sommige partijen willen dan misschien niets zeggen, via het register zijn donateurs wel te vinden. Koos Dirksen bijvoorbeeld is een ondernemer uit Amersfoort en een van de grootste donateurs aan het CDA. Hij gaf de partij dit jaar 50 duizend euro. Dirksen is een betrokken inwoner van de gemeente. Hij is bij diverse burgerinitiatieven actief. Hij raakte een paar jaar geleden weer geïnteresseerd in de politiek, en is eerst om zich heen gaan kijken, zegt hij telefonisch. Hij kwam bij het CDA uit, omdat hij zich met de standpunten van die partij het meest verwant voelt. Al zal het ook hebben geholpen dat er vroeger thuis een CDA-poster voor het raam hing.
Toen hij iets met zijn ‘gelukkige financiële positie’ wilde doen, besloot hij te doneren. Ook Dirksen zegt geen extra zeggenschap te hebben binnen de partij. Hij heeft het geld gegeven met het vertrouwen dat er iets goeds mee gebeurt, ‘net als bij een goed doel’. Zelf politiek actief worden overweegt hij niet. Nog afgezien van het feit dat het niet te combineren valt met zijn huidige baan, zegt hij dat ‘er mensen zijn die dat beter kunnen dan ik’.
Tot nu toe hebben alle partijen samen voor twee miljoen euro aan donaties opgehaald – een groot deel daarvan is afkomstig van bestuurders en volksvertegenwoordigers met een afdrachtregeling, zoals bij GroenLinks en SP. De campagnebudgetten steken daardoor nog wat bleekjes af bij voorgaande (verkiezings)jaren. Het aantal grote donateurs dat geen directe relatie heeft met de partij van hun gift komt dit jaar tot nog toe uit op 120 individuen of bedrijven, waarvan er drie het maximale bedrag van 100 duizend euro hebben gegeven.
Ernst Nijkerk (100 duizend euro, VVD)
IT-ondernemer en multimiljonair uit Wassenaar. Staat op plek 375 op de lijst van 500 rijkste Nederlanders van zakenblad Quote. Al jaren een trouwe donateur van de VVD, samen met zijn broer Richard.
Stichting Dona (100 duizend euro, Forum voor Democratie)
Stichting van Peter Poot, projectontwikkelaar die samen met zijn (inmiddels overleden) vader Jan Poot jarenlang strijd voert om stukken grond rond Schiphol te ontwikkelen. Doneert al zeker sinds 2021 aan FvD.
Dolf Huijgens (D66, 100 duizend euro)
Ondernemer en investeerder uit Zandvoort, doneerde via zijn bedrijf Persimmons in twee tranches een ton. Doneerde eerder al tienduizenden euro’s aan de partij.
B.F. van Alste (95 duizend euro, Partij voor de Dieren)
Onbekend. De donatie werd gedaan via een notariskantoor in Beekbergen, dat vaker donaties begeleidt voor de partij. De PvdD wil geen verdere informatie verstrekken over de donateur.
M.J. Ligthart (Partij van de Arbeid, 90 duizend euro)
Donateur van wie alleen bekend is dat die in Amsterdam woont. Donatie werd gedaan aan Foundation Max van der Stoel, de buitenlandstichting van de PvdA. De partij wil geen vragen beantwoorden over wie de donateur is.
Rob Defares (D66, 50 duizend euro)
Ondernemer die rijk werd met beurshandelshuis IMC. Een van de rijkste personen van Nederland, geeft ook aan kankeronderzoek en kunst. Doneert al langer aan de D66, in 2023 en 2024 de maximaal toegestane 100 duizend euro.
Menno Antal (D66, 50 duizend euro)
Investeerder, werkte daarvoor onder meer bij Heineken en is commissaris bij winkelketen Action. Al jaren donateur van D66.
Koos Dirksen (CDA, 50 duizend euro)
Ondernemer uit Amersfoort, eigenaar van familiebedrijf Euro Support, een bedrijf dat levert aan de chemische, elektronische en auto-industrie.
Godefridus van Hees Fonds (VVD, 35 duizend euro)
Opgericht in 1962, geeft geld aan initiatieven die het liberale gedachtegoed in Nederland ondersteunen. Doneerde in het verleden ook aan D66. Ondersteunt ook lokale politieke projecten in bijvoorbeeld Rotterdam, waar het fonds werd opgericht, en doneert aan universiteiten.
Constar B.V. (VVD, 30 duizend euro)
Grote betonfabrikant met meerdere vestigingen in Nederland. Doneerde al eerder aan de VVD.
Luister hieronder naar onze dagelijkse podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant