Moderatie Nepnieuws en online haat op sociale media bestrijden door zelf massaal te reageren met feiten en lieve woorden. Dat is het idee achter twee initiatieven die afgelopen week werden gelanceerd.
Twee initiatieven die vorige week gelanceerd zijn, roepen vrijwilligers op om tegenwicht te bieden aan nepnieuws en online haat tegen vrouwelijke politici
Afgelopen week zijn twee initiatieven gelanceerd die haatreacties en de verspreiding van nepnieuws in reguliere en sociale media willen tegengaan. Voor beiden worden vrijwilligers ‘gemobiliseerd’. Maar in tegenstelling tot bij de verfoeide trollenlegers moeten deze rekruten geen drek en leugens verspreiden, maar juist feiten en bemoedigende woorden. In een tijd waarin ‘flooding the zone’ – in rap tempo een overdaad aan (mis)informatie verspreiden – een beproefde mediatactiek is geworden, willen de initiatiefnemers een dam opwerpen. Kiezen ze voor de goede aanpak?
De initiatieven richten zich op de verspreiding van onwaarheden en haat tegen vrouwelijke politici. Tegen nepnieuws begonnen de redactie van BOOS (onder leiding van Tim Hofman) en journalist Rocher Koendjbiharie op berichtenapp Signal ‘De Controlekamer’. Aan tweeduizend vrijwilligers wordt gevraagd om algoritmes van sociale media „richting de waarheid te sturen” en redacties „scherp te houden” door het delen van posts of het plaatsen van reacties. De eerste factcheck betreft uitspraken van Mona Keijzer (BBB), die bij talkshow Pauw & De Wit onterecht twijfel zaaide over het rapport van de VN-commissie dat concludeerde dat Israël genocide pleegt in Gaza.
DeGoedeZaak en Stem op een Vrouw richtten los daarvan een ’troetelleger’ op „om tegenwicht te bieden aan online haat” tegen met name vrouwelijke politici. Leden van het troetelleger wordt gevraagd om, wanneer een politica slachtoffer wordt van online haat, juist „liefdevol” te reageren. Haatcomments worden dan bedolven onder aardige commentaren. Dat vrouwelijke politici meer te maken krijgen met online agressie dan hun mannelijke collega’s, bleek uit onder andere een onderzoek van Atria en Ipsos I&O en van De Groene Amsterdammer en de Utrecht Data School.
Maxime Yenga doet bij het Verwey-Jonker Instituut onderzoek naar online haatspraak en discriminatie, „zowel naar de impact ervan als naar degenen die het verspreiden”. Die impact kan ingrijpend zijn. „Slachtoffers kunnen somber worden en zich terugtrekken door minder of helemaal niet meer online te posten.” Het is volgens Yenga dus zeker belangrijk om ertegenin te gaan.
„Maar dan moet het wel op een beschaafde manier.” Yenga legt uit dat er wetenschappelijke onderzoeken zijn naar verschillende manieren van „tegenspraak”. Humor en agressie werken niet, „beleefd zijn, naar iemands onderbouwing vragen en om begrip voor de gevoelens van de ander vragen wel.” Onderzoek laat zien dat dat ervoor kan zorgen dat toetsenbordridders in de toekomst minder snel een haatreactie plaatsen. Beleefd communiceren is ook wat Hofman beoogt met ‘De Controlegroep’: „haat, scheldpartijen en meer van zulks zijn uit den bozen”, schrijft hij in de aankondiging.
Nepnieuws is vaak sensationeel en doet het goed in algoritmes. Al jaren zijn er zorgen over de invloed hiervan op de democratie. Hoe dat aangepakt moet worden? „De wetenschap is nog zoekende naar wat echt werkt”, vertelt Sanne Kruikemeier, hoogleraar Digitale Media en Samenleving bij Wageningen University & Research.
„Vaak wordt er gezegd dat algoritmes negatieve informatie sneller verspreiden dan positieve”, zegt Kruikemeier. „Maar een deel ligt ook bij de gebruiker zelf. We weten dat mensen een negativity bias hebben. We kijken veel meer naar negatieve dan naar positieve berichten, dus die komen bovendrijven.” Maar al is het misschien menselijk, een continue stroom van online negativiteit en leugens kan schadelijk zijn doordat het een normverlaging veroorzaakt. Ook Kruikemeier denkt dus dat de gelanceerde initiatieven „heel goed” zijn.
Hoogleraar Recht & Digitale Technologie aan de Universiteit van Amsterdam, Natali Helberger, ziet dat deze initiatieven ironisch genoeg in lijn zijn met wat Meta wil. In januari kondigde het moederbedrijf van Facebook, Instagram en Threads aan om op die platforms te stoppen met de samenwerking met onafhankelijke, externe factcheckers. In plaats daarvan zouden gebruikers zelf, middels gebruikerscommentaren, moeten modereren. Dat voerde X eerder in. Een gemeenschap die zelf het gebrek aan moderatie opvangt: het is precies wat BOOS, DeGoedeZaak en Stem op een vrouw voor ogen hebben.
Helberger prijst de initiatieven („die zijn waanzinnig belangrijk”), maar benadrukt dat we niet moeten vergeten bij wie de echte verantwoordelijkheid ligt: de platforms zelf. „Daar ligt de oorzaak van de problemen rondom nepnieuws en online haat. In de VS is er al minder moderatie onder invloed van Trump.” De hoogleraar hoopt dan ook dat de Europese Commissie met wetgeving de sociale mediaplatformen strikt blijft handhaven. Want hoe sympathiek ook, de initiatieven voelen ergens als mosterd na de maaltijd. „Het ongeluk is eigenlijk al gebeurd zodra mensen zo’n post zien. Dan zijn ze al in aanraking gekomen met nepnieuws of haatspraak – of er nou lieve reacties onder staan of niet.”
Dat beaamt hoogleraar Kruikemeier. Factchecks kunnen kortdurend helpen in specifieke gevallen van nepnieuws (zoals uitspraken van Mona Keijzer aan de talkshowtafel), maar de effecten houden niet lang stand. „Doordat er zo veel informatie online staat, worden die correcties al snel weer overspoeld. Daardoor kunnen bepaalde hardnekkige misvattingen soms zelfs jarenlang blijven bestaan.”
Kruikemeier ziet dus net als Helberger de hoofdrol in dit probleem niet voor de gebruiker, maar voor de platformen. Door de regie te pakken, kan een platform ervoor zorgen dat nepnieuws en haat zo min mogelijk aandacht krijgen. Een mooi voorbeeld daarvan vindt Kruikemeier het reactieplatform NUjij van nieuwswebsite NU.nl. Daar modereert een team van redacteuren dagelijks tienduizenden reacties. Soms kiezen ze ervoor om de reacties onder een bepaald artikel dat veel haat oproept, af te sluiten. „En ze zetten constructieve commentaren bijvoorbeeld meer bovenaan. Dan zie je dat ze daarmee proberen een discussie inhoudelijk en constructief te houden.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De beste ideeën over de planetaire verschuivingen in AI, ecologie en geopolitiek
Source: NRC