Wilde katten De Iriomote-kat, genoemd naar het Japanse eiland waar ze voorkomt, is een van de zeldzaamste en meest raadselachtige roofdieren ter wereld. Vrijwilligers proberen het dier te beschermen tegen autoverkeer en toeristen.
Twee Iriomotekatten zijn aan het spelen.
‘Deze slang is dood”, constateert Yusuke Takayama nuchter, terwijl hij met een grote stalen barbecuetang de schubben van de weg af schraapt die in het asfalt gebrand zitten. „Hier komen de wilde bergkatten op af, dus we proberen de dode dieren zoveel mogelijk op te ruimen”, legt hij uit, voordat hij het karkas met een zwaai de bosjes in slingert.
Om de dag gaat Takayama met een kleine ploeg vrijwilligers op patrouille over de grote weg langs de kustlijn van het eiland Iriomote. Hij is de voorzitter van de lokale afdeling van de JTEF, een Japanse organisatie die zich wereldwijd inzet voor het beschermen van wilde dieren. Maar op het eiland houdt JTEF zich met maar één diersoort bezig: de bijna uitgestorven Iriomote-bergkat (Prionailurus bengalensis iriomotensis).
Het subtropische eiland Iriomote ligt in het verre zuiden van Japan, en is alleen bereikbaar per boot. Pas in 1965 werd de wilde kat hier ontdekt door de Japanse ontdekkingsreiziger Yukio Togawa. Sindsdien geldt ze als een van de raadselachtigste en zeldzaamste roofdieren ter wereld. „Op dit moment schatten we dat er ongeveer honderd individuen over zijn”, vertelt Wataru Ishihara, onderzoeker bij het Natuurbeschermingscentrum Iriomote. „Daarmee behoort het tot de categorie ‘ernstig bedreigde diersoorten’.”
De overheid heeft de kat als nationaal erfgoed en icoon van biodiversiteit aangemerkt, een beschermingsstatus vergelijkbaar met de panda in China. Op het eiland is daarom een speciaal beschermingscentrum ingericht, compleet met museum en dierenziekenhuis. „Dit is ons bekendste exemplaar: Yon”, wijst Ishihara naar een opgezette kat in een glazen vitrine. Met woeste blik sluipend over een grote tak lijkt het of de kat nog door de bomen klimt op zoek naar prooi. „Yon is dertig jaar geleden aangereden en hierheen gebracht. Ze herstelde, maar was niet meer in staat om zelf op zoek te gaan naar eten. Daarom we hebben haar hier vijftien jaar lang verzorgd.”
De vangst van Yon bleek de eerste grote stap te zijn naar een effectief beschermingsplan voor de wilde kattensoort. Uit onderzoek bleek bijvoorbeeld dat het dier een gevarieerder dieet had dan eerst verondersteld. Terwijl de meeste ondersoorten van de luipaardkat, waartoe de Iriomote-kat behoort, voornamelijk jagen op knaagdieren, zijn voor deze bergkatten kikkers een belangrijke voedselbron. Maar ook vogels, slangen en insecten staan op het menu. Dat maakt de kat bestand tegen schommelingen in de beschikbaarheid van voedsel en verklaart deels hoe de soort de jarenlange ontbossing en mijnbouw op het eiland overleefd heeft.
„Maar eerlijk gezegd is het een wonder dat ze er nog is”, vertelt Takayama. Hij rijdt door de schemering met een slakkengang over de grote weg. Een geel zwaailicht op het dak van zijn auto beschijnt een klein deel van de bossen die meer dan 90 procent van het eiland bedekken. „De meeste ongelukken gebeuren in de avond”, vertelt de natuurbeschermer. Hij parkeert langs de weg om de auto achter hem voorbij te laten gaan. Dan pakt hij behendig de snelheidsmeter van de achterbank. „39 kilometer per uur. Precies onder de toegelaten snelheid”, zegt hij terwijl hij het automodel, nummerbord en snelheid op een formulier schrijft. Om de kat te beschermen heeft de lokale overheid bepaald dat voertuigen niet sneller dan veertig kilometer per uur mogen rijden op het eiland.
Een bord waarschuwt automobilisten voor overstekende katten. Foto Eric Lafforgue/Getty
„Deze informatie, samen met het beeldmateriaal, delen we met het ministerie van Milieu”, zegt Takayama tikkend op zijn formulier en wijzend naar de camera die op de motorkap is bevestigd. „Daar doen ze onderzoek naar waar de meeste ongelukken plaatsvinden en hoe ze deze het beste kunnen voorkomen.”
„In het algemeen houden mensen zich wel aan de snelheidslimiet, al is er een kleine groep koppige bestuurders die consequent te hard rijden”, vertelt Takayama. „Het heeft jaren geduurd, maar de tijden dat mensen met honderd kilometer per uur over de weg raasden zijn gelukkig voorbij. Je merkt dat de meesten voorzichtiger zijn geworden.”
Verkeersongelukken zijn de voornaamste doodsoorzaak van de kat. Op het ooit vrijwel autovrije eiland rijden steeds meer voertuigen rond. Rond de 80 procent van het dagelijkse verkeer is van de ongeveer 2.400 eilandbewoners, maar het aandeel toeristen groeit, vooral op de smalle kustwegen waar de wilde kat vaak gezien wordt.
Het gevolg: bijna elk jaar vallen er slachtoffers. In 2018 werden negen katten doodgereden, een luguber record en bijna een tiende van de populatie. „Het zijn vooral de jonge, onervaren katten die aangereden worden”, verklaart onderzoeker Ishihara. „Dat heeft grote gevolgen voor de voortplanting.”
In Japan verdwenen vaker diersoorten door zulke menselijke verstoring. Neem bijvoorbeeld de Japanse zeeleeuw, die begin vorige eeuw nog volop rond de eilanden voorkwam, maar door nieuwe jachtmethoden steeds massaler werd bejaagd, voor zijn vlees, huid en olie. In 1975 werd vermoedelijk de laatste gezien. Tegenwoordig staat de soort te boek als uitgestorven bij de Internationale Unie voor het Behoud van de Natuur (IUCN). Ook de Japanse otter en de Japanse wolf zijn in de afgelopen eeuw verdwenen.
De Iriomote-kat is de volgende unieke diersoort die balanceert op de rand van uitsterven, en waarvan de overleving afhangt van de vraag of Japan geleerd heeft van zijn verleden.
Takayama stapt uit en loopt langs de inmiddels pikdonkere weg met een lichtgevend bord waar in grote rode letters ‘Pas op voor de bergkat’ op staat. Dat zet hij op een druk punt langs de weg. „Dan weet iedereen dat hier recent nog een wilde kat is gespot”, legt hij uit.
De controles en nieuwe regels lijken te helpen. In 2023 en 2024 is er nog geen enkel dodelijk ongeluk geweest. „We moeten toch behoedzaam blijven”, zegt Takayama ernstig. „Mensen vergeten snel waarom dit soort regels bestaan.”
Het beschermingscentrum moet helpen om dat duidelijk te maken aan de honderdduizenden bezoekers die Iriomote jaarlijks ontvangt. „Toerisme is enorm gegroeid sinds het eiland in 2001 officieel werd erkend als UNESCO-werelderfgoed. Veel mensen komen om te genieten van de ongerepte natuur”, legt onderzoeker Ishihara uit.
Dat heeft een positieve impact op de economie van het eiland, waar door de UNESCO-status geen ontbossing of mijnbouw meer plaatsvindt. „Maar naarmate het aantal mensen toeneemt, groeit het risico op aanrijdingen”, vervolgt Ishihara. Ook kunnen bezoekers de leefomgeving van de wilde bergkat aantasten door restafval achter te laten, of simpelweg hun geur te verspreiden op de verkeerde plekken.
„Als je op deze knop drukt kan je de geur van zijn plas ruiken”, vertelt Ishihara aan een groep kinderen die op bezoek is in het centrum. „De kat is heel territoriaal. Door op belangrijke plekken te plassen laat hij zijn geur achter. Zo waarschuwt hij andere dieren dat dit zijn leefgebied is.” Eén voor één proberen de kinderen het uit, met steevast dezelfde walgreactie, gevolgd door hard gelach.
„We laten bezoekers zien hoe de kat leeft en hoe we die monitoren,” vervolgt Ishihara. Onderzoekers zetten vangkooien uit, voorzien van lokaas en camera’s. Zo meten ze fluctuaties in de kattenpopulatie, en kunnen de onderzoekers het leefgebied van de kat analyseren.
Hun belangrijkste conclusie: de kwetsbaarheid van de kattensoort hangt nauw samen met de ecologie van het eiland. De Iriomote-kat volgt voornamelijk vaste routes, en gaat daar op jacht. Ze is daardoor afhankelijk van relatief kleine, aaneengesloten stukken bos en moeras. De aanleg van bospaden, wegen of andere infrastructuur brengt dat leefgebied in gevaar.
Bovendien is er bijna geen genetische uitwisseling: er zijn simpelweg te weinig dieren om inteelt te vermijden. Dat maakt de kat gevoelig voor ziekten. Bij enkele individuen is al hemoplasmose vastgesteld, een bacteriële infectie die bloedarmoede veroorzaakt en de eetlust aantast. Die wordt verspreid door reguliere huiskatten, waarvan er in Japan meer dan negen miljoen zijn. Op het eiland worden die daarom verplicht gevaccineerd, en moeten zij binnenblijven.
Een bord voor de bescherming van de Iriomate-kat. Foto Pietro Scòzza/Alamy/Imageselect
Toch vormen auto’s het grootste gevaar. „Langs de weg staan overal van dit soort waarschuwingsborden”, vertelt natuurbeschermer Takayama. Daarop worden mensen opgeroepen aanrijdingen en waarnemingen te melden.
Na nog een slang, een slak en een krab van de weg te hebben geschraapt, stapt Takayama weer de auto in en vervolgt zijn patrouille tot diep in de nacht. „Door alle maatregelen is de situatie er zeker op vooruit gegaan”, zegt hij met enige opluchting. „Het is een sprankje hoop. Maar het volgende ongeluk zit in een klein hoekje.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC