Verenigde Naties Terwijl de internationale crises zich opstapelen, lijken de VN vooral machteloos. Bij de jaarlijkse ontmoeting van wereldleiders voor de start van de Algemene Vergadering, vanaf dinsdag in New York, lijkt bijna niemand zich in te spannen voor behoud van de internationale organisatie.
De vlag van de Verenigde Naties wappert buiten het hoofdkwartier van de VN in New York.
Elk jaar in september komen tientallen staatshoofden en regeringsleiders en honderden ministers naar New York ter gelegenheid van de opening van het politieke seizoen van de Verenigde Naties. En elk jaar wordt de toestand van de organisatie penibeler. De activiteiten en het budget van de VN krimpen al en zonder ingrijpen zou de organisatie kunnen verkommeren tot een schim van wat de bedoeling was van de grondleggers. Wie stopt het verval van de VN?
Insiders zijn pessimistisch. Het gaat van kwaad tot erger, stelt VN-kenner Richard Gowan van denktank International Crisis Group. „De VN worden steeds minder relevant.”
De organisatie is in acuut gevaar, zegt een VN-diplomaat die alleen op achtergrondbasis kan spreken. „Dit is niet zomaar een VN-week”, schreef Raj Kumar, hoofdredacteur van Devex, een nieuwssite voor ontwikkelingsvraagstukken . „De toekomst van de VN, van het multilateralisme zelf, staat op het spel.”
De VN, deze zomer tachtig geworden, hebben het nooit eenvoudig gehad. Tijdens de Koude Oorlog blokkeerden de VS en de Sovjet-Unie elkaar. In de jaren negentig kon de VN humanitaire rampen in Somalië, Rwanda en Bosnië niet voorkomen. Begin deze eeuw zetten de VS kwaad bloed met de invasie van Irak. Toch slaagden de VN er óók in om vooruitgang te boeken, met aandacht voor mensenrechten, ontwikkelingshulp en klimaatverandering én met talloze onmisbare afspraken over praktische kwesties als vliegverkeer en internet.
Maar de recentste veelomvattende internationale afspraken, zoals het klimaatakkoord van Parijs en de vaststelling van zeventien duurzame ontwikkelingsdoelen zijn inmiddels tien jaar oud. En met de verwezenlijking van die afspraken gaat het niet goed. De crises daarentegen zijn gebleven en stapelen zich op.
Richard Gowan, per mail: „Elk jaar zeggen we dat de VN op een dieptepunt zijn beland en het volgend jaar is de situatie nóg slechter. Het grote verschil dit jaar is de VS. Ik denk niet dat de VS de VN helemaal de rug zullen toekeren, maar de VS zullen voor de afzienbare tijd een half-afwezig lid van de VN zijn, een groot aantal initiatieven boycotten en weinig betalen.”
De Amerikaanse president Donald Trump heeft al een aantal VN-organisaties de rug toegekeerd. Hij heeft ontwikkelingsorganisatie USAID ontmanteld en wil alle VN-bijdragen tegen het licht houden. Niemand weet nog precies hoe de nieuwe Amerikaanse houding zal uitpakken. Dat komt ook omdat Trumps VN-ambassadeur, Mike Waltz, pas deze week begint. Trumps toespraak deze dinsdag tot de Algemene Vergadering van de VN wordt dan ook met opperste spanning tegemoet gezien.
De Amerikaanse president Harry Truman (tweede van links) kijkt op 26 juni 1945 toe terwijl minister van Buitenlandse Zaken Edward Stettinius het Handvest van de VN tekent in San Francisco. Foto Underwood Archives / Getty Images
Van alle VN-plagen is geldgebrek het meest acuut. De VS zijn met een verplichte contributie van 22 procent aan de VN-begroting de grootste donor, gevolgd door China met rond 20 procent. Washington en Beijing gebruiken hun financiële invloed al jaren door heel lang in het midden te laten hoeveel ze daadwerkelijk gaan betalen en wanneer. Ze betalen meestal aan het einde van het jaar en pas als ze tevreden zijn. Op die manier houden ze invloed op de secretaris-generaal en dat kan van pas komen als ze iets gedaan willen krijgen.
In de Amerikaanse begroting is nú helemaal geen geld voor de VN gereserveerd, al kan de president dat zelf nog veranderen. Voor de VN betekent dit dat er een cashflowprobleem is ontstaan en er niet gepland kan worden.
Naast de verplichte contributie geven landen vrijwillige bijdragen aan VN-organisaties die ze belangrijk vinden. De VS waren traditioneel grote geldschieters van ontwikkelingsorganisaties en bij vredesmissies. Een groot deel van die inkomsten is ín één klap verdampt en veel VN-organisaties zoals het Wereldvoedselprogramma en de organisatie voor vluchtelingen moeten daarom halsoverkop bezuinigen.
Trump heeft bovendien zijn cultuurstrijd naar de VN gebracht. Amerikaanse diplomaten proberen het woord „gender” uit VN-stukken te bannen. Organisaties voor vrouwenrechten en initiatieven tegen seksueel geweld vrezen voor hun voortbestaan. Zo is er bijvoorbeeld geen geld meer voor het opvangen van slachtoffers van verkrachting in delen van Soedan. In Afghanistan werd de subsidie aan 400 vroedvrouwen gestaakt.
Om geldgebrek en kritiek het hoofd te bieden lanceerde secretaris-generaal António Guterres dit voorjaar een reorganisatieprogramma. Hij wil 20 procent van het personeel van het VN-secretariaat ontslaan, 7.000 van de 35.000 banen. En hij wil tegen het licht houden hoe de VN werken. De VN is van een bescheiden bouwwerk uitgegroeid tot een doolhof. Veel verder dan saneren zal hij niet komen, is de verwachting. De termijn van Guterres loopt eind volgend jaar af, de kandidaten voor zijn opvolging beginnen zich al warm te lopen. Zijn belangrijkste taak, stelt Gowan, is om te zorgen dat tot 2027 het licht aan blijft bij de VN.
Tijdens het eerste presidentschap van Trump vulde China de gaten die de VS lieten vallen. Nu stelt China: wij zijn met 20 procent de grootste donor en eisen daarom meer hoge functies op. Het is voor China ook helemaal niet nodig om alle gaten te dichten, zegt Gowan. Als de VS weglopen, wordt China automatisch belangrijker. Beijing pikt alleen de rekening op als het in het belang van China is. China geeft bijvoorbeeld niet thuis als het gaat om mensenrechten.
Ook andere staten volgen de terugtrekking van de VS op de voet. The New York Times schreef dat Qatar, dat fel wordt bekritiseerd voor de uitbuiting van arbeidsmigranten, heeft aangeboden om een deel van de ILO, de VN-organisatie voor werknemersrechten, te huisvesten. Rwanda, dat onder vuur ligt omdat het rebellen in Congo steunt, zou graag een VN-campus willen.
Europa houdt zich intussen opvallend stil. Europa heeft de handen vol aan Oekraïne, zegt een diplomaat. De Russische dreiging en de steun aan Kyiv kosten simpelweg te veel energie en geld. Europa kan de tientallen miljarden die nodig zijn voor de VN niet opbrengen. Daarnaast wil Europa niet recht tegen de VS ingaan omdat de VS onmisbaar zijn voor de verdediging van de oostflank van de NAVO.
En in Europese landen als Nederland, Zweden en Noorwegen, die te boek stonden als kampioenen van internationale samenwerking, verandert het politieke klimaat. Ook die landen stellen vraagtekens bij het belang van ontwikkelingssamenwerking.
De sfeer in de VN is de afgelopen vijf jaar ingrijpend veranderd. Covid-19 was een keerpunt. Tijdens de pandemie voorzag het rijke Westen zichzelf eerst van vaccins en liet het mondiale Zuiden lang aan zijn lot over. Landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika weten sindsdien dat als ze niet voor zichzelf zorgen, niemand het doet. In de VN stellen ze zich veel harder op dan voorheen.
De pandemie werd vrijwel onmiddellijk gevolgd door de Russische inval in Oekraïne. Het Westen kwam, na enige aarzeling, volop in actie voor Oekraïne, maar raakte in de VN in zekere zin geïsoleerd. Het mondiale Zuiden deed de oorlog af als een Europees probleem. Bovendien vond het Zuiden dat Europa met twee maten meet. Als Rwanda in Congo actief wordt gebeurt er niets, als Rusland iets doet in Oekraïne komt Europa wel in actie.
De vertegenwoordiger van de VS in de Veiligheidsraad van de VN brengt op 16 september een veto uit over een resolutie voor tot een staakt-het-vuren in Gaza. Foto Michael M. Santiago/Getty
Ook Gaza werd snel een splijtzwam. Het Westen veroordeelde de Russische agressie als een schending van internationaal recht. Maar, zo betoogde het Zuiden, als het om Gaza gaat zeggen veel Europese landen dat het aan de rechter is om te oordelen of Israël genocide pleegt. Daarmee stond het Westen definitief te boek als hypocriet. Landen uit Afrika en de Arabische wereld nemen het Westen onder vuur, Rusland en China wakkeren dat vuurtje waar mogelijk aan.
De problemen waar de VN voor staan zijn adembenemend, maar niemand lijkt serieus bezig met de vraag wat de multilaterale organisatie in een tijd van enorme concurrentie tussen grootmachten zou kunnen doen. Gowan verwacht niet dat de VN zullen imploderen, maar, stelt hij, er moet wel een debat over de toekomst komen.
De huidige crisis zou er toe kunnen leiden, oppert een diplomaat behoedzaam, dat landen die groot belang hebben bij het multilaterale systeem over hun schaduw heenstappen en toch met elkaar het gesprek aangaan – om het systeem te redden.
Pro-Palestijnse demonstranten roepen op 18 september nabij het VN-hoofdkantoor in New York op tot de vorming van een VN-vredesmacht. Foto Selcuk Acar / Anadolu via Getty
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC