nieuwsbriefVoorkennis
Voorkennis Hoe kan Den Haag betere politieke én financiële keuzes maken? Wij hebben vast een paar tips voor Eelco Heinen, of in elk geval voor zijn opvolger.
Premier Dick Schoof tegenover Henri Bontenbal (CDA) op tweede dag van de Algemene Politieke Beschouwingen.
Een echte cliffhanger zouden wij het niet noemen, maar toch was er bij de Algemene Politieke Beschouwingen vorige week wel één interpellatiedebatje waar onze economische hartjes sneller van gingen kloppen. In de tweede termijn van het debat ondervroeg CDA-leider Henri Bontenbal demissionair premier Dick Schoof over de begrotingsregels. Bontenbal wilde van Schoof weten of het kabinet wel op de juiste wijze onderscheid weet te maken tussen overheidsuitgaven gericht op hogere consumptie en overheidsuitgaven die als investeringen gelden.
Je leest hier een verkorte versie van onze nieuwsbrief NRC Voorkennis. Twee keer per week schrijven wij over economische ontwikkelingen die op de redactievloer tot opwinding leiden. Inschrijven (voor Plus-abonnees) doe je hier:
Inschrijven voor NRC Voorkennis
Bontenbal: “Ik weet dat dat ingewikkeld is, maar als we niet precies weten hoeveel we investeren en hoeveel we besteden aan consumptieve uitgaven, dan is het ook moeilijk om daarop te sturen. Zou het niet een heel goed begin zijn als we dat veel beter inzichtelijk gaan maken, bijvoorbeeld in de Miljoenennota en alle begrotingen? Dan krijgen we een heel duidelijk beeld van wat we investeren in dingen die over twintig, dertig of veertig jaar echt renderen en in dingen die vooral op de korte termijn, bijvoorbeeld volgend jaar of het jaar daarna, goed zijn voor de portemonnee.”
Een zeer terechte vraag van Bontenbal, want ook de Miljoenennota van dit jaar is weer vooral een op koopkrachtplaatjes en consumptie geschreven document geworden. Logisch misschien met het oog op de verkiezingen (Lastenverlichting voor alle kiezers! Stem op ons!) maar voor het verdienvermogen van Nederland een slechte zaak. Tal van problemen die de productiviteitsgroei in de weg zitten, worden wederom niet opgelost.
De in Nijmegen afgestudeerde planoloog Schoof kon er maar weinig mee, best raar aangezien het debat formeel gaat over de Miljoenennota en dus een sterk financieel-economisch karakter zou moeten hebben. Schoof beloofde wel dat bij de Algemene Financiële Beschouwingen, die volgende week zijn, demissionair schatkistbewaarder Eelco Heinen hierop terug zou komen. Volgens Schoof had Heinen wel oren naar meer investeren en minder aanjagen van consumptie. Best jammer dat daar in de Miljoenennota niets van terug te zien is, maar soit.
Laten we de demissionaire bewindsman eens een handje helpen met wat tips hoe het wél kan! En wel door terug te gaan in de tijd. Want het probleem van een overheid die penny-wise pound-foolish haar miljarden besteedt is verre van nieuw. Begin deze eeuw al schreven ambtenaren hun vingers er blauw over.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
De kern van het probleem zit hem in de regels waarmee de rijksoverheid de begroting opstelt. Dat gebeurt volgens het zogenoemde kas-verplichtingenstelsel: de overheid boekt investeringen in als kosten, zonder de langetermijnopbrengsten mee te nemen of de kosten uit te smeren over de looptijd van de investering. Zo wordt een consumptieve uitgave boekhoudkundig dus hetzelfde behandeld als een investering. Er is een alternatief, het zogenoemde baten-lastelstelsel, dat nu al in het bedrijfsleven en bij lagere overheden gebruikt wordt om de uitgaven boekhoudkundig te verwerken. Daarbij worden investeringen afgeschreven over hun levensduur, in plaats van in één keer te drukken op de begroting. Precies wat Bontenbal wil zien dus.
In de Miljoenennota van 2002, die in september 2001 het licht zag (24 jaar geleden!), was een heel hoofdstuk opgenomen om dit probleem voor eens en voor altijd te tackelen. Het hoofdstuk heette ‘Eigentijds Begroten’ (hier integraal te lezen) en bevatte meer noviteiten, maar in paragraaf 4.5 werd uit de doeken gedaan hoe het kas-verplichtingenstelsel omgebouwd moest worden naar een baten-lastenstelsel.
Ik interviewde destijds de auteur van het betreffende hoofdstuk, de directeur-generaal Rijksbegroting Dick Sluimers erover. Hij zei: “Inherent aan de huidige begrotingssystematiek is dat de investeringen nu in een keer worden gefinancierd zonder rekening te houden met eventuele latere kosten. Hierdoor kan een goedkope weg met duur onderhoud aantrekkelijker zijn dan een dure weg met goedkoop onderhoud, terwijl de totale kosten van de tweede optie – over de tijd gezien – uiteindelijk lager kunnen zijn. Goedkoop is dan duurkoop.” Destijds hield ambtelijk Financiën er rekening mee dat de invoering van het baten-lastenstelsel een jaar of vijf in beslag zou nemen.
Kat in het bakkie, zou je denken. Maar helaas. Waar het precies is misgelopen is lastig te achterhalen, maar feit is dat er sindsdien helemaal niets gebeurd is. Ja, er verschenen nieuwe ambtelijke analyses over de voordelen van het baten-lastenstelsel, en ook de Algemene Rekenkamer bleef er op hameren, maar politiek gezien werd de knoop nooit doorgehakt. Met de huidige manier van vooral op de korte termijn begroten tot gevolg.
Sommige goede ideeën zijn echter hardnekkig als onkruid, gelukkig maar. Niet geheel toevallig publiceerde een drietal D66’ers begin deze maand een artikel op economenwebsite ESB over exact dit probleem. “Het invoeren van het baten-lastenstelsel is ingrijpend en daardoor niet zomaar gerealiseerd, maar er kunnen wel al stappen gezet worden. Zo kan er eerst geëxperimenteerd worden op deelterreinen met grote en meerjarige investeringen, zoals infrastructuur en defensie”, aldus de auteurs (onder wie Hans Vijlbrief, een kwart eeuw geleden topambtenaar op EZ en mede verantwoordelijk voor het nadenken over het nieuwe begrotingsbeleid).
Van Heinen verwachten we volgende week eerlijk gezegd niet heel veel spectaculairs op dit gebied. Hij zal niet de beslissende duw geven richting een nieuws stelsel. Maar zijn opvolger doet er goed aan de oude Miljoenennota’s en adviezen er nog eens op na te slaan. Juist in een tijd dat heel Europa in moet zetten op concurrentievergrotende investeringen (lees Draghi, lees Letta) is een slimme boekhoudkundige manier om de rendementen daarvan duidelijk te maken een handig hulpje. De kop boven het ESB-artikel vat het wat dat betreft perfect samen: laat het begrotingsbeleid toekomstgerichte politiek stimuleren (in plaats van op verkiezingen gericht opportunisme, voegen wij daar aan toe).
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC