Comedy Met zijn provocerende grappen over onder meer wapens, seks en poep, groeide de Australiër Jim Jefferies uit tot een van de populairste comedians van zijn generatie. Deze week is hij in Nederland. Wat maakt hem populair?
Jim Jefferies, vorig najaar in Malibu. Foto Chelsea Lauren/Shutterstock for
Zelden staan niet-Nederlandse comedians meerdere dagen achter elkaar in Carré. Jim Jefferies (48) wel: eind september speelt de Australiër vier avonden op rij in het Amsterdamse theater. Hij behoort tot de populairste comedians van zijn generatie, mede dankzij verschillende goed bekeken shows op Netflix. In augustus verscheen zijn zesde (Two Limb Policy) op de streamingdienst.
Wie is Jefferies en wat maakt hem populair?
Artiesten hebben vaak een haat-liefdeverhouding met hun successen: ze worden er voortdurend aan herinnerd en het publiek wil graag meer van hetzelfde. Jefferies’ hit kwam in 2014, toen hij tijdens een show in Boston een tirade hield tegen de Amerikaanse wapenwet. Het losgeknipte fragment trok tientallen miljoenen kijkers en leverde hem veel bekendheid op. Komisch fileerde hij het veelgehoorde veiligheidsargument: nooit zag hij Amerikanen stoer op sociale media poseren naast een – ook erg veilig – enorm stevige deur. Ook lazen ze tijdschriften over wapens, en nooit over, bijvoorbeeld: hangsloten.
In zijn daaropvolgende show toonde hij verbazing over het succes. Zijn publiek was inmiddels niet meer voornamelijk wit en man, maar een diverser gezelschap dat politieke satire of sociaal commentaar van hem verwachtte. „Wat moeten ze vanavond teleurgesteld in me zijn”, aldus Jefferies, verwijzend naar het afgelopen half uur dat hij grotendeels heeft gevuld met een verhaal over poepen.
Je ziet het vaker: comedians die veel aandacht trekken met een act over een beladen cultureel fenomeen, en vervolgens snel benadrukken dat ze maar eenvoudige clowntjes zijn. Zo vertelde Jefferies in Freedumb (2016) dat sommige gegevens uit zijn wapensketch – zoals dat je 80 procent meer kans zou hebben om doodgeschoten te worden als je zelf een wapen bezit – waren verzonnen: „Dat weet ik niet. Misschien? Het klinkt als een feit, toch?”
Comedians zoals Jefferies willen niet als opiniemaker en speler in een maatschappelijk debat worden gezien. Tegelijkertijd varen ze er natuurlijk wel bij, want het betekent aandacht en populariteit. In High & Dry (2023) scheen Jefferies hier zelf een licht op door de controverse over uitspraken van collega’s Dave Chappelle en Ricky Gervais over transgenders aan te halen. Een sarcastische Jefferies: „Ik heb geen problemen met transgenders. Maar ik houd wel van publiciteit. Dus daar gaan we!”
Jim Jefferies
In 2016 belandde Jefferies in een relletje. Na grappen over verkrachtingen kopte een Australische krant: ‘You can not joke about rape’. In Freedumb (2016) deed hij het daarom opnieuw: „Als ik ooit verkracht zou moeten worden, dan graag door Bill Cosby.” Vervolgens benadrukte hij het „enorme verschil” tussen iets vínden, en iets gráppig vinden om te zeggen. Spottend en venijnig richting zijn critici die maar niet zouden willen begrijpen wat comedy inhoudt: „Indien mogelijk moet je altijd proberen geen mensen te verkrachten. Als je na deze show erover denkt om iemand te verkrachten, zegt Jim Jefferies: ‘Nee.’”
Jefferies’ provocerende stijl en nonchalante houding dragen ongetwijfeld bij aan zijn populariteit. Zoals veel comedians uit de Amerikaanse stand-up traditie heeft hij een bepaalde rock-’n roll-pose: biertje in de hand, leren jas. Het heeft wat kinderachtigs, maar voor velen ook een grote aantrekkingskracht. Vergelijkbaar met James Bond: enerzijds een vervelende macho, maar ook een onverzettelijk figuur.
Jefferies’ kracht zit in hoe hij soms onsympathieke of ongepaste dingen kan zeggen zonder sympathie te verliezen. Dat is een talent, geen acteerprestatie: de meeste comedians zijn erg slechte acteurs en hoogstens leuk in komedies. Door zijn blik, timing, lichaamshouding, korte gezichtsbewegingen – Jefferies’ hele voorkomen – wéét je als publiek heel zeker dat er geen klootzak voor je staat. Het is begrijpelijk dat Jefferies zich stoort aan losgeknipte passages in artikelen. Zonder context een comedytekst lezen is inderdaad helemaal niet leuk. Een op een koektrommel afgebeeld schilderij van Mark Rothko bekijken is ook niet leuk. Het is er in beide gevallen ook niet voor gemaakt.
Sommigen zien in Jefferies schurende grappen vooral provocaties. Dan valt er inderdaad voor veel mensen weinig te genieten. Wanneer je bij Rothko alleen een blauw vlak ziet ben je ook snel uitgekeken. Interessanter is om je af te vragen waaróm Jefferies in Two Limb Policy (2025) uitgebreid uitlegt hóe gehandicapt je moet zijn voor een vip-behandeling tijdens zijn show. Of waaróm hij in Intolerant (2020) een erg smerig poepverhaal vertelt. Als je dat doet, zie je bijvoorbeeld iemand die zijn leven leuker liegt met een reden. Die de zwaarte in hem probeert te bezweren met gelach en onzin. Provocaties, seks- en poepverhalen als uitingen van nihilisme.
Jefferies biedt je de mogelijkheid dit te kunnen zien. Door precies voldoende te laten doorschemeren dat hij niet alleen het publiek, maar ook zichzelf wil vermaken. In bijzinnen of korte terzijdes hoor je over periodes die hij grotendeels in bed doorbracht (This is me now, 2018). Of over diepe eenzaamheid, leegtes en verdoving. Veel drank en drugs betekende weinig feest, blijkt wanneer hij in Bare (2014) vertelt hoe hij „feest als worstelende comedian”: meestal in zijn eentje.
In dit licht zijn Jefferies’ schurende opmerkingen uitingen van onmacht, schreeuwen om aandacht in een eenzaam bestaan, pogingen om een leven draaglijk te maken dat hem zonder comedy te zwaar valt. Wanneer je Jefferies’ comedyshows bekijkt als een TED-talk, dan zie je waarschijnlijk iets anders: een schreeuwende gek misschien, of iemand die je niet woke vindt. Maar opmerkingen en grappen van een comedian zijn inderdaad niet noodzakelijkerwijs meningen. Een onderscheid dat het afgelopen decennium steeds mistiger werd. Politiek draait in toenemende mate om culturele kwesties. Precies het terrein van veel comedians. Het publiek ziet hen vervolgens al snel als vaandeldragers van een bepaalde mening. Als opiniemakers. Dit tot irritatie van comedians, terwijl het tegelijkertijd iets is dat ze populairder maakt én iets dat ze voeden door wél met meningen in tv-programma’s en podcasts te verschijnen.
Jefferies presenteerde een talkshow (The Jim Jefferies Show). Momenteel heeft hij een babbelpodcast waarin hij met een vriend van alles doorneemt. Als je je als comedian ook zo laat zien, moet je niet raar opkijken wanneer het publiek je podiumgrappen snel verwart met standpunten. Een James Bond-film bekijk je ook anders wanneer je diezelfde geheimagent eerder verkiezingen hebt horen duiden in een praatprogramma.
Als Jefferies zijn publieke optredens tot het podium zou beperken, zou hij nog veel vaker gezien worden zoals hij dat wil: als comedian. Als iemand die troost en verlichting brengt. Als iemand die een groot talent heeft om tegenstrijdigheden en narigheden in het leven veel leuker, grappiger of mooier vorm te geven dan ze in werkelijkheid zijn.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC