Anti-immigratiedemonstratie Het geweld in Den Haag had een duidelijk politiek karakter. De voedingsbodem voor politiek geweld is er al jaren, het wachten is op een aanleiding. Inlichtingdiensten zagen de voedingsbodem al eerder groeien.
D66-leider Rob Jetten zaterdag bij het partijkantoor van zijn partij in Den Haag, waar demonstranten ruiten ingooiden.
Het was „hate speech” die het extreme geweld tegen zijn partij mede had veroorzaakt, zei D66-leider Rob Jetten op zaterdagmiddag tegen journalisten. De ingegooide ruiten van het kantoor, in het centrum van Den Haag, werden vervangen door schotten, naast hem smeulden de resten van een uitgebrande blauwe vuilcontainer. Op het toetsenbord van een partijmedewerker, die er op zaterdagen overigens ook regelmatig zit, was een baksteen beland. Er was geprobeerd de brandende container naar binnen te rijden, maar dat was mislukt.
Rob Jetten wees naar „partijen aan de extreme flanken”, zoals de PVV. „Ook deze week hoorden we Geert Wilders heel extreme taal uiten.” Maar hij wees, zonder een partij concreet te noemen, ook naar partijen die de PVV „naar het centrum van de macht hebben gebracht”, daarmee doelend op de voormalige coalitiepartijen VVD, NSC en BBB.
De demonstratie tegen het asielbeleid op het Malieveld liep zaterdag uit op een uitbarsting van extreem geweld. Groepen in het zwart geklede mannen trokken naar de A12 en door de binnenstad van Den Haag. De massaal aanwezige politie had de hele dag nodig om de orde enigszins te herstellen.
De taal en uiterlijke kenmerken van deze groepen maken één ding helder: dit was geen hooliganisme, zoals na afloop door rechtse politici werd gezegd. Dit was politiek geweld, mede gepleegd door hooligans. Er werden extreem-rechtse slogans geroepen („kanker azc’s”, „Joden”, „sieg heil”). Er wapperden massaal Prinsenvlaggen (oranje-wit-blauw), een verwijzing naar trots op het nationale verleden en ook naar de nationaal-socialistische partij NSB.
En hoewel PVV en FVD zich in een laat stadium distantieerden van ‘ElsFest’, zoals de demonstratie werd genoemd, had de bijeenkomst een zwaar politiek karakter. Er waren toespraken van de top van Belang voor Nederland van Wybren van Haga, die in 2023 zijn zetel in de Tweede Kamer verloor. Er werden toespraken gehouden over het asielbeleid en asielzoekerscentra.
De inlichtingendiensten publiceren elk jaar opnieuw zorgelijke rapporten over politiek geweld. Ze zien dat de voedingsbodem voor geweld groeit. Dat heeft een paar oorzaken, schreef de AIVD in het jaarverslag van 2024. Het lukt ze steeds beter hun ideeën acceptabel te maken, zoals de ‘omvolkingstheorie’ (een complottheorie die ook door PVV’ers als Marjolein Faber en Reinette Klever is gebruikt). Of het idee dat er een links-elitaire samenzwering zou zijn in politiek, media, cultuur en wetenschap. Daarbij worden extreem-rechtse groepen beter in het verspreiden van hun ideeën. Online bereiken ze een jong publiek en werken ze steeds beter samen.
Een deel van de rechts-extremisten is bereid geweld te gebruiken. De AIVD heeft vorig jaar „verscheidene jonge mannen” aangehouden die worden verdacht van het aanzetten tot haat of geweld, staat in het jaarverslag. Eerder deze maand stonden vijf mannen in Leeuwarden terecht omdat ze werden verdacht van lidmaatschap van een terroristische groepering, de zogeheten ‘radicale soevereinen’. Dat zijn mensen die het gezag van de overheid niet erkennen. Ze stonden onder meer terecht omdat ze een aanslag wilden plegen op het huis van burgemeester Sybrand Buma van Leeuwarden. Twee van de verdachten waren lid van het uiterst rechtse FVD.
Het valt de AIVD op dat binnen de ‘rechts-terroristische beweging’ een „fascinatie voor geweld” steeds belangrijker wordt, terwijl ideologie juist minder belangrijk wordt. Zo worden in online kanalen veel filmpjes gedeeld van schietpartijen, dierenmishandeling of martelingen.
Links-extremisme is er ook, zegt de AIVD. Met name door Gaza zijn links-extremisten gemotiveerd harde en zichtbare acties te voeren. Maar de bereidheid om geweld te gebruiken is daar veel minder groot en neemt volgens de dienst niet toe. Bovendien zijn ze in deze groep niet uit op het omverwerpen van de democratische rechtsorde. Wel was er sprake van geweld en vernielingen bij pro-Palestijnse demonstraties aan de Universiteit van Amsterdam.
Geweld en bedreigingen tegen politici komen veel meer voor dan een decennium geleden, zo bleek uit een onderzoek van Ipsos I&O. Bijna de helft van alle lokale politici kreeg vorig jaar te maken met intimidatie of agressie. Kamerleden vertellen vaak over het schrikbarend hoge aantal bedreigingen dat zij ontvangen.
Zetten uitspraken van politici direct aan tot geweld? Die vraag, zeggen wetenschappers vaak, is niet makkelijk te beantwoorden. Geert Wilders doet heftige uitspraken over asielzoekers, hij had het vorige week nog over „een islamprobleem en een allochtonenprobleem”, maar verwerpt altijd het gebruik van geweld. Ook dit weekend noemde hij de geweldplegers in Den Haag „tuig” en „idioten”.
Anders ligt het bij FVD. Zeker in coronatijd deden FVD’ers uitspraken die op zijn minst de suggestie van geweld hadden. Kamerlid Pepijn van Houwelingen dreigde collega-Kamerleden voor „tribunalen” te slepen. Kamerlid Gideon van Meijeren is veroordeeld wegens twee gevallen van opruiing, waarbij hij speculeerde over geweld tegen de overheid.
Daarmee is alleen niet de vraag beantwoord welke uitspraak wel en welke uitspraak niet geweld veroorzaakt. De Amerikaanse politicoloog Lilianna Mason, gespecialiseerd in politiek geweld, zei het onlangs zo: een groep mensen is hoe dan ook bereid politiek geweld te gebruiken. Ze lopen rond als een geladen pistool. Ze weten alleen nog niet op wie ze hun agressie moeten richten. „Dat horen ze van politieke leiders”, zei ze onlangs tegen The New Yorker. „Het gaat er niet per se om dat ze horen dat ze gewelddadig moeten zijn. Het gaat er veel meer om in welke richting ze hun aandacht moeten richten.”
Politiek is vaak een strijd om de aandacht. Partijen proberen te bepalen waar het gesprek over gaat en waarover niet. Dat bleek de afgelopen dagen goed. Twee dagen voor de uitbarsting van extreemrechts geweld in Den Haag nam de Tweede Kamer een motie van FVD aan om ‘antifa’ als „terroristische organisatie” aan te merken. De motie werd ook gesteund door PVV, VVD, BBB, SGP en JA21.
De motie was een reactie op een zelfde besluit van de Amerikaanse regering, na de moord op Charlie Kirk. In het tweedaagse Kamerdebat was het niet over ‘antifa’ gegaan. Het woord is de afgelopen jaren nauwelijks gevallen in de Kamer. En de term, zeggen deskundigen, is misleidend. Links-extremisme is volgens de veiligheidsdiensten gefragmenteerd en een grote dreiging gaat er niet van uit.
Vooral de stem van de VVD was opmerkelijk. De partij heeft zich in het verleden niet of nauwelijks druk gemaakt om ‘antifa’, terwijl het gevaar nu kennelijk zo immens is dat het om terrorisme gaat. Maar het is verkiezingstijd, het gaat slecht met de VVD en de partij lijkt vooral op de (radicale) rechterflank nog kansen te zien.
Minstens zo opvallend is daarom de reactie op het geweld na Els Fest. Demissionair minister Eelco Heinen (Financiën) kwam over het onderwerp praten in het tv-programma WNL Op Zondag. Hij zei dat „elke demonstratie” lijkt uit te draaien op geweld tegen de politie. Daarna veroordeelde hij Rob Jetten en diens uitspraken over politiek extremisme. „Je hebt politici nodig die verbinden. Het is heftig en onnodig. Dit zijn hooligans, het heeft niets met politiek te maken.”
GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans zal deze week een debat aanvragen over het geweld in Den Haag. In een filmpje op sociale media zei hij: „Dit is het gevolg van ophitserij en haatzaaierij.”
Gelet op de eerste reacties zijn de contouren van dat debat al duidelijk. D66, CDA en GroenLinks-PvdA zullen uiterst rechts aanspreken op hun woorden, en de VVD en BBB op hun samenwerking met de PVV én hun steun voor de FVD-motie. (Uiterst) rechts zal proberen zoveel mogelijk afstand te nemen en de gebeurtenissen zo klein mogelijk te maken, als een actie van ‘hooligans’ en ‘relschoppers’ die niets, echt helemaal niets, met politiek te maken heeft.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC