Palantir, opgericht in 2003 met geld van miljardair Peter Thiel en de Amerikaanse geheime dienst CIA, levert AI-software die gigantische hoeveelheden data kan analyseren. In stilte maakt de Nederlandse politie daar sinds 2011 gebruik van. Het gaat om dezelfde technologie die door het Israëlische leger in Gaza onder de naam Lavender werd ingezet. Het systeem verwerkte enorme hoeveelheden gegevens en markeerde in korte tijd 37 duizend Palestijnen als mogelijke doelwitten.
Dat dezelfde software mogelijk al veertien jaar door de Nederlandse politie wordt ingezet – terwijl politie en Openbaar Ministerie al jarenlang weigeren inzicht te geven in het precieze gebruik – baart grote zorgen.
Over de auteur
Jordi L’Homme is strafrechtadvocaat bij Kötter, L’Homme & Plasman Advocaten. In de maand september is hij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Palantir geldt sinds de oprichting in 2003 als een uiterst omstreden Amerikaanse onderneming, niet in de laatste plaats vanwege de nauwe banden met inlichtingendiensten wereldwijd. In een van de eerste grote publicaties over het bedrijf in The New York Times werd Palantir veelzeggend getypeerd als de ‘kwaadaardige hoofdpersoon van de datarevolutie’.
Critici wijzen erop dat Palantir allang geen neutrale ICT-leverancier meer is, maar een geopolitieke speler met diepe verwevenheid met de regering-Trump. De software integreert enorme hoeveelheden gegevens uit verschillende databronnen tot één overzichtelijk geheel. Daarmee kunnen profielen worden opgebouwd die verregaande gevolgen hebben voor mensen die in zo’n systeem terechtkomen.
Zo gebruikte de Amerikaanse immigratiedienst Palantir om uiteenlopende datasets – van visumaanvragen en reisbewegingen tot sociale media – aan elkaar te koppelen om migranten op te sporen. Het is precies dit vermogen om losse datapunten tot een vermeend alomvattend beeld te smeden dat Amnesty International al jaren ziet als een bedreiging voor fundamentele mensenrechten.
In Nederland benadrukte demissionair minister David van Weel onlangs in antwoord op Kamervragen dat de politie Palantir uitsluitend inzet binnen het zogenoemde dataplatform ‘Raffinaderij’, een analyseomgeving waarvan Palantir het belangrijkste onderdeel vormt. Volgens hem wordt dit uitsluitend gebruikt voor de bestrijding van zware criminaliteit en het voorkomen van aanslagen. In een interne privacy-analyse uit 2019 omschrijft de politie Raffinaderij als een systeem waarin ‘grote hoeveelheden gestructureerde en ongestructureerde data’ snel in samenhang onderzocht en gevisualiseerd kunnen worden. Dat klinkt technisch, maar betekent in de praktijk dat persoonlijke gegevens van miljoenen Nederlanders met elkaar worden verbonden en doorzocht.
Niet alleen strafdossiers, maar ook gegevens uit gps-trackers, vingerafdrukken en telefoondata van getapte nummers stromen door het systeem. Welke logica de software daarbij hanteert, blijft buiten zicht.
In Duitsland leidde de inzet van Palantir inmiddels tot felle maatschappelijke en juridische discussies. Een petitie tegen landelijke invoering is al ruim 431 duizend keer ondertekend. Het Constitutioneel Hof oordeelde in 2023 dat de wetgeving die het gebruik van Palantir door de politie in Hessen en Hamburg regelde, in strijd was met de grondwet. Ook daar ging het over geautomatiseerde data-analyse om misdrijven te voorkomen. De rechters wezen de praktijk af, omdat de wettelijke basis te vaag was en burgers onvoldoende bescherming genoten.
De Duitsers grepen in, maar in Nederland is over de inzet van Palantir schrikbarend weinig bekend. Dat steekt des te meer omdat onze geheime diensten juist onder streng toezicht staan om onrechtmatige inbreuken op de persoonlijke levenssfeer te voorkomen.
Voor de politie, die nu met vergelijkbare technologie werkt, geldt die controle nauwelijks. In strafdossiers wordt het gebruik van Palantir – voor zover ik als strafrechtadvocaat weet – nooit vermeld. Daardoor blijft onduidelijk of en hoe bewijs in strafzaken mede voortkomt uit analyses met deze software.
Het gevaar is tweeledig. Enerzijds kan de nauwe verwevenheid met de Amerikaanse overheid ertoe leiden dat Palantirs rol wordt misbruikt buiten ons zicht en onze controle. Anderzijds is er de vraag hoe de software in de dagelijkse praktijk wordt ingezet voor surveillance en identificatie van verdachten. Daarmee ligt het risico van discriminatoire opsporing voortdurend op de loer.
De inzet van Palantir raakt daarmee aan een principiële vraag: hoeveel macht en vrijheid geven we een commercieel technologiebedrijf, nauw verweven met een machtige staat, in het hart van onze opsporing? Waar transparantie ontbreekt, groeit wantrouwen, en waar controle ontbreekt, ontstaat de ruimte voor ontsporing.
De belofte van efficiëntie en veiligheid weegt zwaar, maar mag nooit zwaarder wegen dan de bescherming van onze rechtsstaat. Juist het ongemakkelijke voorbeeld van andere landen laat zien hoe snel de balans kan doorslaan naar een systeem dat meer Orwelliaans aandoet dan we ooit voor mogelijk hielden.
Daarom is openheid geen vrijblijvende keuze maar een democratische plicht. Zolang de politie weigert inzicht te geven in de concrete inzet van Palantir, ontbreekt elke garantie dat fundamentele rechten worden gerespecteerd. Het gaat om niets minder dan het vertrouwen van burgers dat hun meest persoonlijke gegevens niet in het duister verdwijnen. Dat vertrouwen moet de politie verdienen – door eindelijk duidelijk te maken hoe deze technologie wordt gebruikt, en vooral: waar de grenzen liggen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns