Wat zegt het profiel van schutters als Robin Westman en Tyler Robinson over het ontstaan van een nieuw type dader, die extreem veel online is en wiens ideologie niet duidelijk te plaatsen is binnen traditionele politieke of extremistische stromingen?
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
De ‘niet-ideologisch gedreven terrorist’ heet het fenomeen binnen de kringen van terrorismedeskundigen. Hij – het zijn vaak mannen – is jong, extreem veel online, soms mentaal instabiel, en bereid om dodelijke slachtoffers te maken en de samenleving angst aan te jagen om redenen waar, uiteindelijk, nauwelijks een touw aan vast te knopen valt.
Dit type dader is sinds twee jaar in opkomst, stellen terrorismedeskundigen, en is rechtstreeks of indirect een product van online subculturen met een nihilistische en destructieve kijk op de wereld. Vooral de coronapandemie, grofweg tussen 2020 en 2022, waarin jongeren vanwege lockdowns veel op internet zaten en verdwaald konden raken in de krochten van de onlinewereld, wordt door onderzoekers aangewezen als een reden voor de toename van dit soort daders.
In de Global Terrorism Index, een rapport van de internationale denktank Institute for Economics & Peace dat eerder dit jaar verscheen, wordt gemeld dat 65 procent van de terreurdaden die in 2024 in het Westen werden gepleegd niet gelinkt kan worden aan een groepering of een specifieke ideologie.
Een paar recente gevallen van zulke niet-ideologisch gedreven daders: Thomas Crooks (20), die in juli 2024 een aanslag pleegde op dan presidentskandidaat Donald Trump en kort daarna werd doodgeschoten door sluipschutters van de veiligheidsdiensten; Axel Rudakubana, de inmiddels 18-jarige Brit die in juli 2024 drie jonge meisjes doodstak; de 23-jarige Robin Westman, die afgelopen augustus twee kinderen doodde bij een katholieke school in de Amerikaanse staat Minneapolis.
En tot slot, en alleen in zekere mate, de 22-jarige Tyler Robinson, de vermeende moordenaar van de conservatieve politiek commentator Charlie Kirk. Robinson liet aanvankelijk alleen een spoor van ironisch bedoelde internetmemes achter die het publiek op een dwaalspoor zetten over de motieven van de dader.
‘Wat we bedoelen met ‘niet-ideologisch gedreven terrorisme’ is dat we bij zulke daders zelden een ogenschijnlijk coherente ideologie aantreffen’, zegt Amy Cooter, een Amerikaanse terrorismedeskundige en auteur van een boek over gewapende militiebewegingen (Nostalgia, Nationalism, and the US Militia Movement), aan de telefoon. ‘Vaak lijkt het doel geweld om het geweld.’
Cooter benadrukt wel dat zij en haar collega-terrorismedeskundigen er nog niet helemaal over uit zijn of aanduidingen als ‘niet-ideologisch gedreven terrorisme’ of ‘nihilistisch terrorisme’ de beste formuleringen zijn voor dit soort terreurdaden. Zo’n label biedt handvatten om dit soort onnavolgbaar geweld te duiden, maar draagt ook de suggestie in zich dat de daders in een volledig vacuüm opereren.
Ook Ico Maly, hoofddocent digital cultural studies aan de Universiteit van Tilburg en kenner van het extreemrechtse online milieu, twijfelt aan deze typering. ‘Deze term gaat ervan uit dat ideologieën grote denkbeelden zijn, die makkelijk identificeerbaar en bewijsbaar zijn. Dus als een pleger van een terreurdaad niet expliciet fascistisch, antifascistisch of socialistisch is, dan zou het om niet-ideologisch geweld gaan.’
‘Maar in deze tijden van digitalisering moeten we de term ideologie breder definiëren’, zegt Maly. ‘Mensen bouwen tegenwoordig in online subculturen aan ideologische normen die voor ons niet direct als zodanig herkenbaar zijn. Iemand kan bijvoorbeeld worden gesocialiseerd in Telegram-accounts waar het nihilistisch idee wordt gepropageerd dat alles kapot moet, zodat we op de ruïnes een nieuwe samenleving kunnen bouwen. Dat is in essentie ook een ideologie.’
Toch lijkt ‘niet-ideologisch gedreven terrorisme’, en de verschillende variaties daarop, zeer handig voor Amerikaanse instanties, zoals de FBI. Die gebruikt het als kapstok waaraan de dienst gewelddaden kan hangen die gepaard gaan met verwarrende uitingen van de dader.
Een van de jongeren die binnen dit daderprofiel vallen, was de 23-jarige Robin Westman. Zij was verantwoordelijk voor een gruwelijke aanslag op 27 augustus op de Annunciation Catholic School in de Amerikaanse staat Minneapolis, waar op dat moment alle leerlingen (4 tot 14 jaar oud) en leraren een mis bijwoonden. Westman, zelf een oud-leerling van de school, doodde daarbij twee leerlingen en pleegde daarna zelfmoord.
Waarom had Westman dit gedaan, was al snel de vraag bij overlevenden, media, politiek en naasten van de dader. Wat was haar motief? Materiaal (vuurwapens, dagboeknotities) dat bij Westman aangetroffen werd, leidde FBI-directeur Kash Patel tot de conclusie dat zij was vervuld van een ideologie – een ‘ideologie van haat’, gericht op specifieke doelwitten (katholieken, Joden en Donald Trump). Maar nadere beschouwing van dit materiaal laat een minder eenduidig beeld zien.
‘Er is geen boodschap’, luidde de tekst die Westman op een van haar vuurwapens had geschreven. In een teruggevonden dagboekaantekening, ingezien door de Amerikaanse nieuwszender CNN en omschreven als een ‘warrige gedachtestroom’, formuleerde Westman het nog explicieter: ‘Dit is niet een aanval op een kerk of een religie, dat is niet de boodschap. De boodschap is dat er geen boodschap is.’
Nog verwarrender was de mengelmoes aan politieke uitingen die op ander materiaal van Westman werd gevonden. Naast teksten als ‘Kill Trump Now’ en ‘1312’ (een verwijzing naar All Cops Are Bastards, red.) op haar wapens, die een gewelddadig linkse inslag doen vermoeden, werden ook antisemitische teksten als ‘6 miljoen waren niet genoeg’ aangetroffen, en verwijzingen naar de extreemrechtse terrorist Anders Breivik.
Waar te beginnen om van zulke tegenstrijdige uitingen één coherent ideologisch pakket te maken? En welke rol moet hierin worden toegekend aan de geestelijke gezondheid van Westman, die vroeg blijk gaf van mentale instabiliteit en zelfhaat?
Volgens Cooter is dat ondoenlijk, en moet er eerder worden gekeken naar de sporen in Westmans nagelaten materiaal. Die lijken sterk te suggereren dat de dader lang ondergedompeld is geweest in nihilistische onlinemilieus waar geweld om het geweld op de eerste plaats komt, en ideologie hooguit een bijproduct lijkt.
Een online subcultuur die in de context van niet-ideologisch gedreven terrorisme wordt genoemd, ook in het geval van Westman, is bijvoorbeeld de Saints Culture, waarin extreemrechtse terroristen (onder wie Breivik) worden vereerd. Een andere online subcultuur is No Lives Matter, een milieu waarin gewelddadige vernietiging als eerbaar doel op zichzelf wordt beschouwd. Het zijn milieus met een eigen taal, memes en obscure culturele verwijzingen, die soms komen bovendrijven in de uitingen van daders bij wie het – voor de buitenwereld – gissen is naar duidelijke motieven.
‘Er was geen grote overkoepelende gedachte te vinden bij Westman’, zegt Cooter. ‘Wat vooral duidelijk werd bij haar was dat zij zeer betrokken leek bij verschillende online communities, en dat zij verschillende verwijzingen maakt die raken aan de culturele taal van deze communities. Meer nog dan in haar racistische en antisemitische uitingen zie je die bekendheid van Westman met deze communities in haar fascinatie voor daders van grootschalig geweld.’
Het profiel van de niet ideologisch gedreven terrorist weerklinkt eveneens in Tyler Robinson, de verdachte van de moord op Charlie Kirk, al is nog niet duidelijk in welke mate. Robinson praat niet, en hoewel er steeds meer bekend wordt over zijn relatie tot de onlinewereld, moet een volledig beeld nog worden geschetst.
Volgens de Amerikaanse opsporingsinstanties zou Robinson degene zijn die woensdag 10 september op het dak van een gebouw bij de campus van de Utah Valley University het schot loste dat Kirk dodelijk in zijn nek trof.
Kirk, die met zijn organisatie Turning Point USA (TPUSA) massa’s jongeren enthousiast heeft gekregen voor president Donald Trump en christelijk conservatisme vermengt met racisme, transfobie en misogynie, was die woensdag te gast op de universiteit om met studenten te debatteren over elk denkbaar politiek onderwerp. Bij een discussie over geweld gepleegd door trans personen klonk een luide knal en zakte Kirk ineen, voor het oog van honderden studenten en de cameralens van talloze mobiele telefoons.
Het zou nog 33 uur duren voordat Robinson, aangespoord door zijn ouders die hem op camerabeelden hadden herkend, zichzelf zou aangeven bij de autoriteiten en iets meer duidelijk zou worden over zijn mogelijke motieven. In de tussentijd sloeg het grote publiek zelf aan het speculeren.
Ter Republikeinse zijde was het klip-en-klaar: dit is het werk van ‘radicaal links’, hield Trump het Amerikaanse volk diezelfde woensdag voor tijdens een speciaal ingelaste tv-toespraak. Anderen wezen op de teksten op de kogelhulzen in het geweer waarmee Kirk vermoedelijk is doodgeschoten. Dat wapen werd teruggevonden in de bosjes bij Utah Valley University.
Twee van de teksten (onder andere ‘Hey fascist! Catch!’ – gevolgd door pijltjes die verwijzen naar een computerspel) konden worden begrepen als antifascistisch, terwijl twee andere teksten eerder als absurdistisch (‘Notices, bulges, OwO what’s this? op de kogel die Kirk trof) of zelfs homofoob (‘If you read this, you are gay LMAO’).
Deze teksten gaven in elk geval aan dat Robinson goed ingevoerd is in de memecultuur en hiermee nadrukkelijk leek te knipogen naar andere ingevoerde internetgebruikers. Dit incrowd gebruik van memes past in een patroon van andere, vaak extreemrechtse aanslagplegers die gebruikmaken van lollig bedoelde internetteksten.
Sommige vingers wezen daarom voorzichtig naar de groypers, een online community van overwegend extreemrechtse jonge mannen die als volgelingen gelden van Nick Fuentes, een extreemrechtse politiek commentator, die al enkele jaren stemming maakt tegen Charlie Kirk. Naar Fuentes’ smaak nam Kirk veel te milde standpunten in op het gebied van ras.
De teksten op de teruggevonden kogels leken de kenmerken te dragen van de groypercultuur, waar extreemrechtse overtuigingen, ongrijpbare ironie en memes hand in hand gaan. Fuentes wachtte niet lang om te verklaren dat er ‘letterlijk geen enkel bewijs’ is voor de verdenking dat Kirks moord het werk van groypers is.
Wat wel duidelijk werd, kort na Robinsons arrestatie, was dat hij ‘extreem vaak online’ was, aldus vrienden van hem tegenover Amerikaanse media. Gouverneur van de staat Utah Spencer Cox voegde daaraan toe dat Robinson zich begaf in ‘diep, duister internet, de Reddit-cultuur (een online discussieplatform met verschillende fora/’subreddits’, red.), en andere duistere plekken op het internet.’
Een verdere uitleg over welke ‘duistere plekken’ op het internet Robinson precies bezocht, gaf Cox niet. Op de kwalificatie van Reddit-cultuur als ‘duister’ valt ook het nodige af te dingen: tegenover de nodige subreddits waarin discussies soms kunnen ontsporen in haat, scheldpartijen of racisme staat een ruime mix van onschuldige en drukbezochte ‘subreddits’ over huis-tuin-en-keuken-onderwerpen.
‘Op basis van wat we nu weten, is het onmogelijk om Robinson in een ideologische hoek te plaatsen’, zegt Ico Maly, die in 2019 voor Diggit Magazine, een onlinepublicatie over digitale cultuur, een artikel schreef over de gespannen relatie tussen groypers en Kirk. ‘Wat je wel kunt zeggen is dat er, naast de verschillen, wel enkele overeenkomsten zijn tussen Robinson en extreemrechtse terroristen als Brenton Tarrant, die in 2019 in een moskee in het Nieuw-Zeelandse Christchurch 51 mensen doodde. Tarrant had vuurwapens waarop hij teksten had geschreven die verwijzen naar memecultuur.’
Afgelopen dinsdag verscheen Robertson voor de rechter en hoorde hij de openbaar aanklager de doodstraf tegen hem eisen. Robertson, die is opgegroeid in een mormoons en Republikeins gezin dat Trump goed gezind is, hoorde de strafeis onbewogen aan.
Ook werd iets meer duidelijk over zijn gedachtegang. In de formele aanklacht wordt verwezen naar notities van zijn hand, tekstberichten die hij heeft uitgewisseld met zijn partner en verklaringen van zijn familieleden over zijn politieke denkbeelden. In deze berichten geeft Robinson toe dat hij Kirk heeft vermoord, omdat hij genoeg had van diens hatelijke denkbeelden. ‘Over sommige haat kan niet worden onderhandeld.’ Ook gaf zijn moeder aan dat Robertson het afgelopen jaar politiek naar links is opgeschoven en meer ‘pro-gay en transrechten werd’.
Het motief, een dodelijke daad stellen tegenover Kirk en waar hij voor staat, lijkt hiermee boven water. Alleen: Robinson had nooit de bedoeling om iets prijs te geven van wat hem dreef, en schreef aan de vooravond van zijn arrestatie aan zijn partner dat hij had gehoopt dat hij dit ‘geheim zou kunnen houden totdat ik overlijd door ouderdom’. Ook droeg hij zijn partner op niet te praten met de politie en media.
De weinige sporen die Robinson had willen achterlaten: een dode Charlie Kirk en kogels met teksten die ideologisch alle kanten op lijken te wijzen – van antifascisme tot de rechts-extreme groypers.
Luister hieronder naar onze podcast ‘Culturele bagage’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant