Nieuw rijksmuseum Na anderhalve eeuw particulier bezit droeg de familie van Mesdag diens ‘Panorama’ deze week over aan de staat. Nederland is daarmee voor het eerst sinds 25 jaar een rijksmuseum rijker. En de toekomst van het grootste schilderij van het land lijkt veilig gesteld.
Interieur van Museum Panorama Mesdag in Scheveningen.
Geroezemoes verstomt als vrijdagmiddag de pennen worden opgepakt. Minke Schat, directeur van Museum Panorama Mesdag en Gouke Moes, namens de BBB kersvers demissionair minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), buigen zich over de documenten. Met enkele handtekeningen komt er een einde aan 144 jaar familiebezit. Het grootste schilderij van Nederland, het 19de-eeuwse Panorama van Scheveningen van Hendrik Willem en Sientje Mesdag, is voortaan eigendom van de staat.
Op 1 januari 2026 wordt Museum Panorama Mesdag officieel een rijksmuseum. „Vandaag schrijven we geschiedenis,” zegt directeur Minke Schat emotioneel. „We voldoen aan de wens van Mesdag: dat dit panorama tot in lengte van dagen behouden blijft en gedeeld kan worden met zoveel mogelijk mensen.” De opluchting en emotie in de zaal zijn voelbaar. Emilie Zonnevylle, achterkleindochter van Mesdag: „Ik ben hier als kind al vaak rondgeleid. Het Panorama maakte altijd deel uit van ons leven. Het is bijzonder om nu te zien dat het in veilige handen komt.”
Steven Storm, eveneens nazaat, spreekt over een ‘moeilijk, maar juist besluit’. „Niet het loslaten van het doek is zwaar, maar het loslaten van de verantwoordelijkheid die erbij hoorde.” De familie blijft wel betrokken bij het museum: twee van de vijf leden van de raad van toezicht van de nieuwe stichting worden door de familiestichting benoemd, de jaarlijkse familiebijeenkomst blijft bestaan.
Voor het museumpersoneel kwam het nieuws over de overdracht van het Panorama aan de staat als een verrassing. Het voelde als een achtbaan, zegt medewerker Georgio, sinds 12,5 jaar in dienst. „We dachten eerst dat het om een reorganisatie ging. En toen bleek dat ons museum juist gered werd. Dat was een enorme opluchting. Tegelijk voelt het emotioneel dat we afscheid nemen van de aandeelhouders, die altijd zo betrokken waren.”
Met het Panorama Mesdag is Den Haag naast het Mauritshuis en het Kunstmuseum straks een derde rijksmuseum rijker. Het Panorama is het eerste museum in bijna 25 jaar dat de ‘rijks’-status krijgt. Het Glasmuseum in Leerdam was in 2001 het vorige. En, belangrijker, het krijgt straks ook structurele rijkssubsidie: jaarlijks 1,8 miljoen euro, voor beheer en onderhoud. „Daarmee kunnen we werken aan herstel, duurzaamheid en educatie,” aldus directeur Schat. „En investeren in ons archief, digitalisering en publieksprogramma’s.”
Minister Moes benadrukt de waarde van het Panorama: „Het is het oudste panorama ter wereld dat nog op zijn oorspronkelijke locatie staat, een meesterwerk waar mensen al 144 jaar van genieten”, zegt hij.
Dat de stap naar de staat nodig was, blijkt uit de financiële geschiedenis van het museum. Vanaf de oprichting was het afhankelijk van bezoekersinkomsten, zonder structurele overheidssteun. Ook Mesdag zelf moest er al geld bijleggen; in 1886 kocht hij het Panorama uit eigen zak over van de Brusselse ondernemers die hem er de opdracht toe hadden verleend. Het Panorama was in 1881 geopend, maar ging al in 1885 failliet.
En ook de afgelopen decennia verliep de exploitatie moeizaam. Bezoekersaantallen schommelden van 180.000 in de hoogtijdagen tot gemiddeld 140.000 voor corona. Na de pandemie bleef het herstel steken rond de 100.000 bezoekers per jaar. Dat betekende een tekort van zo’n vier ton op de begroting. Daarbovenop kwamen stijgende energiekosten, achterstallig onderhoud en een structurele onderbezetting van het personeel. „We hebben de afgelopen twee jaar met een kwart minder mensen gedraaid,” zegt Schat. „Iedereen werkte zich uit de naad, maar de rek was eruit.”
De gemeente Den Haag sprong bij met tonnen steun, maar dat bood slechts tijdelijk lucht. Een scan van het gebouw wees recent uit dat voor noodzakelijke verduurzaming en onderhoud de komende jaren 6,5 miljoen euro nodig is. „En dat is als particulier museum onmogelijk op te brengen,” zegt Schat.
Waarom juist het Panorama door de staat is overgenomen, blijkt uit een advies van de Commissie Beschermde Cultuurgoederen. Het Panorama is „onvervangbaar en onmisbaar Nederlands erfgoed”, schrijft de commissie. Het schilderij – 114,5 meter in omtrek en 14,6 meter hoog – toont het uitzicht vanaf de Seinpostduin in Scheveningen, met boten op het strand, vissersvrouwen in klederdracht en een horizon die na bijna anderhalve eeuw nog steeds adembenemend oogt. Het werk werd in vier maanden tijd geschilderd door Mesdag, zijn vrouw Sientje en een team van kunstenaars van de Haagse School, waaronder George Breitner en Bernard Blommers. Eind negentiende eeuw waren panorama’s een culturele rage, maar vrijwel alle andere zijn verdwenen. Het doek van Mesdag is het enige dat op originele locatie bewaard bleef: een tijdscapsule van het Scheveningen van vóór de boulevard en het Kurhaus.
Voor de medewerkers betekent de overgang naar een rijksmuseumstatus meer dan financiële zekerheid. „De rust is hiermee terug”, zegt Schat. „Door deze stap blijft dit erfgoed levend en inspirerend voor toekomstige generaties.”
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC