Wie wist wat in Kyiv over de sabotage van de Nord Stream-pijpleiding in de Oostzee? Oekraïense betrokkenen bij de geheime operatie vertellen over het idee, het plan en de uitvoering. ‘Ik zal jullie helpen te begrijpen wat er is gebeurd.’
Door Ben Meindertsma
Graphics Eleanor Mohren
‘Ik wil best met jullie afspreken, maar over Nord Stream heb ik niets te zeggen.’ De man aan de andere kant van de lijn klinkt resoluut. Het is september 2024. Meerdere inlichtingenbronnen hebben eerder die week zijn naam laten vallen. Hij zou een oud-spion zijn met goede contacten. Het type dat weet hoe hij aan geld kan komen.
Precies op tijd loopt Melnyk (vanwege zijn veiligheid een gefingeerde naam) een paar uur later het restaurant binnen dat hij heeft uitgekozen in het centrum van Kyiv. De zaal is leeg. Voor de deur hangen mannen die met hem zijn meegekomen. Melnyk heeft de uitstraling van een man die gewend is orders uit te delen: breedgeschouderd en kort geschoren, met een blik die verzacht als hij praat. Een ober brengt op verzoek citroensap, papier en een pen. Nog voor er een vraag is gesteld, begint hij te praten. ‘Ik zal jullie helpen te begrijpen wat er is gebeurd.’
Melnyk weet waar hij het over heeft als hij praat over de Nord Stream-operatie. Hij was zelf betrokken bij de geheime missie. Een insider die rustig, soms in detail, dan weer bewust verhullend, vertelt hoe er jaren geleden al plannen lagen voor de sabotage, en waarom het vernielen van de pijpleidingen – die gas van Rusland naar Duitsland vervoerden – op de bodem van de Oostzee in het belang van Oekraïne was. In de drie uur die volgen noemt hij feiten die op dat moment niet bekend zijn, maar later publiekelijk worden.
Sinds die eerste ontmoeting met Melnyk een jaar geleden is er veel gebeurd. De Duitse federale politie heeft inmiddels alle deelnemers van de operatie geïdentificeerd en Europese arrestatiebevelen uitgevaardigd. Een tip van de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD, die informatie kreeg van een Oekraïense bron, leidde naar een gehuurd Duits zeiljacht. Kruitresten en DNA-sporen op de boot, getuigenverklaringen en camerabeelden wijzen naar zeven Oekraïense bemanningsleden: vier duikers, een schipper en twee militairen. Het team zou de explosieven vanaf het zeiljacht aan de Nord Stream-pijpleidingen hebben vastgemaakt.
In augustus werd de eerste verdachte gearresteerd: Serhii K., een van de organisatoren van de operatie, die op dat moment op vakantie was in Italië. De aanklacht: ‘anti-grondwettelijke sabotage’.
Serhii K. in augustus bij de rechtbank in Bologna.
Getty
Er staat veel op het spel. Het officiële standpunt van de Duitse regering is dat de zaak tot op de bodem moet worden uitgezocht. Het gaat om de vernieling van Duitse kritieke infrastructuur met miljarden aan schade. Maar ondertussen zit men in Berlijn en de rest van West-Europa niet te wachten op een ongemakkelijke uitkomst die het draagvlak voor de militaire steun aan Oekraïne ondermijnt en de relatie met dat land kan verstoren.
De belangrijkste vraag voor de rechercheurs van het Bundeskriminalamt: werkte het sabotageteam voor private opdrachtgevers of handelde het namens de Oekraïense staat?
Het antwoord ligt ver buiten het bereik van de Duitse politie: in Kyiv.
De Volkskrant sprak met twee personen die nauw betrokken waren bij de voorbereiding van de geheime missie en een Oekraïense oud-spion met kennis van de operatie. Er is meermaals gesproken met Roman Tsjervinsky, de man in Kyiv die de anderen aanwijzen als medeorganisator, maar die dat zelf ontkent. Daarnaast is informatie geverifieerd bij Amerikaanse, Nederlandse en Oekraïense inlichtingenbronnen. Ook is er online onderzoek gedaan naar de bemanningsleden van de boot om hun achtergrond te verifiëren. Voor deze reconstructie is samengewerkt met het Duitse weekblad Die Zeit en omroep ARD, die beschikken over bronnen rondom het Duitse onderzoek, en met de NOS en Nieuwsuur.
Wie de toedracht van de aanslag wil begrijpen, moet zo’n tien jaar terug in de tijd, vertelt Melnyk, terwijl hij in het restaurant een soort organogram van de Oekraïense inlichtingendiensten tekent.
Er verandert veel in 2014, wanneer zakenman Petro Porosjenko president wordt en de banden met Rusland verbreekt. In een reactie beginnen pro-Russische milities een oorlog in de oostelijke Donbas-regio. De Oekraïense inlichtingendiensten gaan zich vanaf dat moment steeds meer op Rusland richten.
Melnyk werkt dan bij de militaire inlichtingendienst HUR, die onder meer als taak heeft undercoveroperaties over de grens uit te voeren. Getraind door onder meer de CIA en AIVD rekruteren ze Russen in de defensie-industrie en Russische diplomaten in het buitenland, vertelt de oud-spion.
Maar ze willen meer doen. Rusland harder raken. ‘Hoe komt Rusland aan geld om oorlog te voeren?’ Follow the money. Het team gaat zich rond 2019 richten op de olie- en gasvoorraad van Rusland. Er worden plannen gemaakt om lege olietankers te saboteren. Ze infiltreren op locaties in Rusland waar het gas uit de grond komt. En opvallend: een deel van het team bedenkt scenario’s om Nord Stream en South Stream te raken: twee gigantische gasverbindingen die respectievelijk West- en Zuid-Europa van Russisch gas voorzien, en daarbij in een U-vorm Oekraïne omzeilen.
Melnyk is zeer verguld als zijn vriend Tsjervinsky in die periode bij de dienst komt. Tsjervinsky heeft als voormalig inlichtingenofficier van de SBU de reputatie van een onbevreesde durfal. Een van zijn operaties is zelfs nieuws in Nederland: in het voorjaar van 2019 plant hij de ontvoering van een belangrijke MH17-getuige in de Donbas. Tsjervinksy laat hem drogeren en in een rolstoel de grens overduwen. Omdat president Volodymyr Zelensky de getuige nog hetzelfde jaar met Rusland ruilt voor Oekraïense gevangenen, zal die nooit voor de rechtbank in Nederland verschijnen. Tot frustratie van de Tweede Kamer – én van Tsjervinsky, die het als bewijs ziet dat Zelensky niet te vertrouwen is.
Roman Tsjervinsky in de rechtbank in Kyiv.
Nelli Spirina
Het geluk van het team is niet eindeloos, blijkt uit de afloop van een onconventioneel plan dat het einde van hun spionagecarrière zal inluiden. Ze benaderen honderden Russische huursoldaten van het private Wagner-legioen, met het aanbod om naar Venezuela te komen voor een klus die goed betaalt. Meer dan dertig huurlingen trappen erin, en reizen in de zomer van 2020 naar de Belarussische hoofdstad Minsk, waar een vliegtuig klaarstaat om ze naar Venezuela te brengen. Het plan is dat het vliegtuig een tussenlanding maakt in Kyiv, waar ze worden opgepakt.
Zover komt het niet. De operatie mislukt, lekt uit en wordt een publicitaire afgang voor Oekraïne. Tsjervinsky geeft het kantoor van president Zelensky publiekelijk de schuld van ‘Wagnergate’. Niet veel later worden Melnyk en Tsjervinsky ontslagen bij de militaire inlichtingendienst, net als zo’n dertig van hun getrouwen.
Teleurgesteld door het ontslag, maar vastberaden om de operaties tegen Rusland voort te zetten, vormen de mannen vanaf 2020 een ‘schaduwinlichtingendienst’. Hoe ze aan hun geld komen, is onduidelijk. Ook Serhii K., daarvoor in dienst bij de SBU, voegt zich bij hen. In cafés en kantoorruimten in Kyiv werken ze de plannen voor geheime operaties verder uit, waaronder het Nord Stream-plan.
En dan, op 24 februari 2022, valt Rusland binnen.
Oude conflicten worden vergeten. Nu Kyiv dreigt te worden ingenomen, is het alle hens aan dek. De dertig getrouwen van de ‘schaduwinlichtingendienst’ vinden onderdak bij het Oekraïense leger, waar ze een rol krijgen bij de verdediging van de stad. Tsjervinsky belandt bij de special forces, waar hij de rechterhand wordt van de man die leidinggeeft aan vierduizend elitemilitairen. Serhii K. gaat met hem mee.
Ook Melnyk raakt betrokken bij de oorlog, maar over wat hij precies doet, is hij vaag. Drie inlichtingenbronnen, in Oekraïne, Nederland en de Verenigde Staten, stellen dat Melnyk een nauwe relatie onderhield met de CIA. Zelf wil hij er liever niets over kwijt.
‘De eerste maanden van de oorlog waren pure chaos’, vertelt Melnyk, ‘maar in april of mei 2022 hervatten we het plan.’ Het Russische bloedbad in Boetsja heeft net plaatsgevonden. In West-Europa wordt met afschuw gereageerd. Oekraïense vlaggen wapperen op gemeentehuizen en overal gaan mensen de straat op om te demonstreren tegen de Russische agressor. Alles voelt geoorloofd in het ondermijnen van Rusland, zelfs het raken van Duitse kritieke infrastructuur.
Waar Der Spiegel en The Wall Street Journal Tsjervinsky aanwijzen als de organisator van de Nord Stream-operatie, ziet Melnyk het meer als een teamprestatie. Hij wil niet zeggen hoe de rollen precies waren verdeeld, andere insiders wel. Serhii K. was de aanjager van het project en degene die het moest uitvoeren. Tsjervinsky hielp bij de voorbereiding en Melnyk was de man van de internationale contacten.
Volgens Melnyk komt het geld van Oekraïense zakenmensen, die 300 duizend dollar zouden hebben gedoneerd aan het Oekraïense leger, zonder te weten voor welk specifiek doel. ‘We hebben ze later geïnformeerd.’ Samen met Tsjervinsky legt hij het plan voor aan diens leidinggevende, generaal Viktor Hanoesjtsjak. Die stemt in en bespreekt het op zijn beurt met zijn leidinggevende generaal Valeri Zaloezjny, de opperbevelhebber van de Oekraïense strijdkrachten, zeggen drie bronnen.
Het stoort Melnyk dat er wordt gedaan alsof dit een illegale operatie van een groep ‘losgeslagen cowboys’ was. De operatie was een aanval op een ‘legitiem militair doel’ en is goedgekeurd door Zaloezjny, toentertijd de hoogste legerleider, stelt hij.
De lezing van Melnyk komt overeen met wat een Oekraïense bron de MIVD in de zomer van 2022 vertelt. Oekraïners zouden werken aan een ‘rogue’ plan om Nord Stream en South Stream te saboteren, waarschuwt de bron. Zaloezjny zou ervan afweten.
Een andere inlichtingenbron in Kyiv, iemand die Tsjervinsky goed kent en kennis heeft van de operatie: ‘Zaloezjny zei: oké, maar ik heb daar geen mensen voor. Het was chaos in die tijd. Nu klinkt het alsof Zaloezjny het officieel heeft goedgekeurd, maar toen was het meer zoiets van: als jij het kunt, doe het dan maar.’
Maar hoe blaas je eigenlijk een stalen gasleiding op die op bijna 100 meter diep ligt en is voorzien van een betonnen beschermlaag? En hoe kom je aan de juiste explosieven? Melnyk: ‘Dat is geheim, daar ga ik niets over zeggen.’
Tsjervinsky krijgt de taak om duikers te zoeken. Ze moeten ervaring hebben met diepzeeduiken, als volleerde spionnen in staat zijn hun cover niet te verraden en bereid zijn grote risico’s te nemen voor hun land. Zo’n tien duikers zeggen toe en worden geschikt bevonden, onder wie duikinstructeurs Valeria, Jevhen en Volodymyr.
Valeria, een van de vier duikers die bij de aanslag waren betrokken.
Anders dan de organisatoren van de operatie hebben de vrienden geen achtergrond als inlichtingenofficier of commando. Op sociale media is te zien hoe het leven van de 40-jarige Valeria al meer dan vijftien jaar hoofdzakelijk om duiken draait. Met haar smalle postuur en roodgeverfde haar is Valeria een opvallende verschijning in een wereld van vooral mannelijke duikers. Ze geeft les aan een duikschool in Kyiv, viert duikvakanties in Egypte en runt een winkel in duiksportproducten.
Op een zonnige voorjaarsdag in 2015 is ze met een groep duikers, onder wie Jevhen en Volodymyr en hun vrouwen, te zien aan de oever van een van de vele onder water gelopen steengroeven in de buurt van Kyiv. Er wordt tot ’s avonds laat gedoken, gelachen, vlees gebraden en gedronken.
Volodymyr en Jevgen bij een duikevenement
In een restaurant in Kyiv organiseren vrienden van Valeria een jaar later een feest voor haar. Jevhen, Volodymyr en hun partners zijn er ook. Een bord gaat rond waarop vrienden een boodschap mogen achterlaten. ‘Dikke-reet-Valeria’, schrijft Jevhen. Dat er tien jaar later een Duits arrestatiebevel zou worden uitgevaardigd tegen de drie vrienden vanwege betrokkenheid bij een geheime sabotagemissie, is moeilijk voor te stellen.
Tsjervinksy traint met de tien amateurduikers de hele zomer in een diepe steengroeve buiten Kyiv. Niet alleen oefenen ze met het in het donker aanbrengen van explosieven op de buizen, ze moeten ook als volleerde inlichtingenofficieren leren om niet op te vallen. Volodymyr en Valeria zitten in het team dat naar de Oostzee zal afreizen. Jevhen zit in het andere team dat naar het zuiden gaat, waar hij met anderen zal proberen South Stream-pijpleidingen op te blazen.
Serhii K., op dat moment een ondergeschikte van Tsjervinsky bij de special forces, is de leider van de operatie. K. en een explosievenexpert zijn de enige militairen aan boord. De schipper is een zeiler uit Odesa die meermaals aan internationale wedstrijden deelnam. Volgens een man met wie hij jarenlang zeilde is het een ‘goede, maar roekeloze zeeman’. Precies het type dat K. kan gebruiken.
Het blijkt niet eenvoudig op korte termijn een groot zeiljacht te huren voor meerdere weken. Het wordt uiteindelijk de Andromeda: een 15 meter lang zeiljacht met vijf hutten, die op het team ligt te wachten in de haven van de Duitse stad Rostock.
* Naam bekend bij de redactie
In juni 2022 gebeurt er iets vreemds. De MIVD krijgt gedetaillleerde informatie uit Oekraïne over een sabotageactie die zou gaan plaatsvinden. De dienst waarschuwt onmiddellijk de CIA. Hierna vindt er een gesprek in Kyiv plaats tussen de CIA en een vertegenwoordiger van Oekraïne, zo valt te lezen in een vertrouwelijk bericht dat de Amerikanen naar meerdere Europese hoofdsteden sturen. De boodschap: geen zorgen, er zal geen sabotagepoging worden ondernomen. Toch vindt de operatie drie maanden later alsnog plaats, bijna tot in detail zoals is voorspeld.
Twee teamleden die de Volkskrant spreekt herinneren zich hoe in juni de boodschap kwam dat de CIA wilde dat de operatie zou stoppen. Of dat iets te maken had met de waarschuwing van de MIVD, weten ze niet. Schijnbaar maakt het geen indruk, want de hoogste legerleiding zet het plan volgens hen door. Over wie er heeft gelekt naar de MIVD, en met welke reden, kunnen betrokkenen alleen maar speculeren.
Een van de insiders heeft een heel andere kijk op de zaak, die, als het zou kloppen, nogal wat implicaties heeft: volgens hem is de CIA al die tijd op de hoogte gehouden van de voorbereidingen. De dienst kon dus niet verrast zijn door de waarschuwing van de MIVD.
De Volkskrant heeft dit niet kunnen verifiëren, maar drie andere inlichtingenbronnen – die toenmalige CIA-officieren in Kyiv en sommige deelnemers kennen – vinden het zeer aannemelijk dat een van de deelnemers plannen deelde met de Amerikanen. De banden tussen inlichtingenfunctionarissen van beide landen gaan ver terug en zijn nauw; sommige mannen zijn getraind door de CIA. Een Oekraïense inlichtingenbron: ‘Ik was er zelf geen getuige van, maar weet honderd procent zeker dat het klopt.’
Ergens in augustus gaat het team de grens met Polen over, met officieel uitgegeven Oekraïense paspoorten waarin gefingeerde namen staan – nog een aanwijzing dat de aanval werd gesteund door hooggeplaatste Oekraïense functionarissen. In hun busjes liggen duikflessen gevuld met explosieven. Om hun afkomst te verhullen, hebben ze ook vervalste Roemeense en Bulgaarse paspoorten mee, voor als ze worden aangehouden.
Op 6 september vertrekt de boot uit de haven van het Duitse Rostock voor een reis die achttien dagen zal duren. Het risico om te worden betrapt, de aanwezigheid van explosieven aan boord: duikinstructeurs Valeria en Volodymyr moeten heel wat angsten hebben doorstaan.
Vier dagen nadat het zeilschip de haven heeft verlaten, op 10 september 2022, houdt president Zelensky een toespraak op een internationale conferentie in Kyiv. De grootschalige oorlog is op dat moment een half jaar onderweg. De eerste winter staat voor de deur. Zelensky heeft een boodschap voor het West-Europese publiek in de zaal. ‘Rusland zal de gaskraan volledig dichtdraaien’, waarschuwt de Oekraïense president. Hij hoopt dat de Europese bevolking Oekraïne blijft steunen, ook als de gasprijzen stijgen. ‘We moeten vechten. De winter doorstaan.’
De Europese afhankelijkheid van Russisch gas is jarenlang een doorn in het oog van Kyiv. Ze maakt Europa vatbaar voor Russische chantage en de inkomsten vullen president Vladimir Poetins oorlogskas. Die zomer heeft Rusland de leveringen via Nord Stream I – die jaarlijks kan voorzien in ruim de helft van Duitslands gasbehoefte – voor onbepaalde tijd stopgezet. Een drukmiddel van Moskou. ‘Wanneer onafhankelijkheid ontbreekt, is vrede onmogelijk’, houdt Zelensky zijn publiek voor.
De conferentiegangers hebben geen idee dat de afhankelijkheid van Rusland binnenkort aanzienlijk zal afnemen. De Andromeda is op dat moment onderweg naar het Deense eilandje Christiansø. De weersverwachtingen zijn slecht. Hun dekmantel – een groep fanatieke duikers die eind september naar wrakken wil duiken in de Oostzee – is weinig geloofwaardig. Maar ze moeten door. De missie is al vertraagd, dit is hun laatste kans voor de winter.
Op 13 september wordt het zeiljacht gezien in het Zweedse haventje van Sandhamn, waar het team vanwege een storm naar moet uitwijken. Ooggetuigen vertellen aan Nieuwsuur dat ze een groep Slavisch sprekende mannen zagen met een kleine vrouw, erg op zichzelf. ‘Ze leken een beetje op soldaten, dat wil zeggen: taaie mensen, redelijk goed getraind.’
Ergens in die periode moeten de explosieven op 80 meter diepte aan de naden van vier stalen leidingen zijn vastgemaakt. Een timer moet ervoor zorgen dat ze op hetzelfde moment afgaan. De bronnen vertellen met zichtbare trots het verhaal dat het team vanwege het slechte weer bijna wilde opgeven, maar dat Valeria de bemanning zover kreeg om haar nog een poging te laten doen. Met succes.
Na de aanslag: gas uit de pijpleidingen bereikt het oppervlak van de zee.
AFP
Ondertussen is de South Stream-operatie, waarbij Jevhen als duiker betrokken was, om onduidelijke redenen mislukt. Jevhen vertrekt daarom met de ongebruikte explosieven naar het noorden, om zich halverwege de missie als zevende bemanningslid bij zijn twee vrienden te voegen.
Op 23 september komt de boot licht beschadigd weer aan in de haven van Rostock. De huurders hebben haast: de borg van 1.000 euro laten ze zitten. Als op 26 september de beelden van het opspuitende gas de hele wereld overgaan, is het team alweer in Kyiv.
Vrij snel is duidelijk dat het om opzet gaat. In heel Europa wordt met verontwaardiging gereageerd. Zweden, Denemarken en Duitsland kondigen onderzoek aan. Omdat er al jaren wordt gesproken over het risico op Russische sabotage van onderzeekabels en -leidingen, wordt er vooral naar Rusland gekeken. ‘Elke opzettelijke verstoring van de actieve Europese energie-infrastructuur is onaanvaardbaar en zal leiden tot de krachtigst mogelijke reactie’, schrijft Europese Commissievoorzitter Ursula von der Leyen de volgende dag op X.
Als duidelijk wordt dat Duitse onderzoekers sporen hebben gevonden die naar Oekraïne leiden, kantelt het beeld en gaan internationale media vragen stellen aan Zelensky. Die ontkent meermaals dat Oekraïne betrokken was bij de sabotage. ‘Ik ben de president en ik geef de desbetreffende bevelen. Oekraïne heeft niets dergelijks gedaan’, aldus de president in een interview met Die Welt. Met andere woorden: dit is niet gedaan door Oekraïners, want anders zou ik ervan weten.
Volgens Melnyk heeft legerleider Zaloezjny, nadat hij groen licht had gegeven, gezegd dat hij het nooit heeft besproken met Zelensky, bang dat het plan via het kantoor van de president zou uitlekken. Een andere inlichtingenbron in Kyiv betwijfelt dat. ‘Ik geloof dat Zelensky te horen kreeg: we gaan dit mogelijk doen. En dat zei hij: doe het dan maar. Daarna is het nooit meer besproken.’
President Zelensky geeft legerleider Zaloezjny een pistool cadeau voor zijn verjaardag in 2023.
AFP
Hoe het echt zit, weten waarschijnlijk alleen de president en de toenmalige hoogste legerleider. In februari 2024 werd Zaloezjny, die wordt gezien als een mogelijke tegenkandidaat van Zelensky bij eventuele verkiezingen, door hem ontslagen als opperbevelhebber.
Voorlopig wil niemand van de hoofdrolspelers met naam en toenaam reageren. Generaal Hanoesjtsjak, die het plan aan opperbevelhebber Zaloezjny heeft voorgelegd, reageert niet als de Volkskrant hem probeert te bereiken. Melnyk wil alleen praten als zijn identiteit geheim blijft. Serhii K. zit vast in een Italiaanse cel.
Tsjervinsky is de enige die naar buiten treedt, maar praten met de oud-spion voelt als het vastpakken van een paling: telkens als je denkt grip te krijgen op het gesprek, ontsnapt hij met een sierlijke beweging en kun je opnieuw beginnen.
De eerste afspraak met Tsjervinsky is op 26 september 2024. Bij binnenkomst in zijn eenvoudige appartement in een voorstad van Kyiv kijkt hij zijn bezoekers glunderend aan: ‘Het is vandaag de tweede verjaardag van de operatie.’
Tsjervinsky heeft een zware tijd achter de rug. Gekleed in joggingbroek en T-shirt, en met een ingevallen gezicht, ontvangt hij zijn gasten hartelijk. Zijn vrouw zet thee. De enkelband die hij draagt, verraadt de juridische procedure waarin hij al sinds 2023 zit.
Tsjervinsky staat journalisten te woord in de rechtbank
Nelli Spirina
Hij wordt ervan beschuldigd een andere gedurfde operatie te hebben uitgevoerd die Oekraïne in gevaar heeft gebracht, maar waarvoor hij geen toestemming had. Nadat oud-president Porosjenko zijn borg vorige zomer heeft betaald, zit hij thuis met huisarrest. Zelf ziet hij het als een politiek proces dat is ingestoken door het kantoor van president Zelensky, met wie hij al jaren gebrouilleerd is.
Over zijn strijd met Zelensky spreekt hij graag en uitvoerig. Over zijn rol bij de Nord Stream-operatie blijft hij ongrijpbaar. Glimlachend wil Tsjervinsky van zijn gasten weten waarom de operatie niet door de Russen kan zijn uitgevoerd. Hij ontkent soms betrokken te zijn, om dezelfde vraag niet veel later ontwijkend te beantwoorden.
Alleen in algemene zin wil hij er iets over zeggen. Hij stelt dat het opblazen van de pijpleidingen goed was voor Oekraïne. Hij windt zich op over de in zijn ogen hypocriete opstelling van Duitsland: de afhankelijkheid van Rusland heeft mede de Russische invasie mogelijk gemaakt. En: een aanval als deze kan nooit zijn uitgevoerd zonder toestemming van de legertop. Het was een militaire operatie, benadrukt hij. ‘De waarheid zal naar buiten komen als West-Europa erkent dat het een legitieme oorlogsdaad was.’
Na de arrestatie van Serhii K. in augustus wil Tsjervinsky graag nog iets kwijt. Hij vindt de strafvervolging vanuit Duitsland in strijd met het internationaal recht, omdat de gasopbrengsten van Nord Stream de oorlog mede financierden. Daarmee is het volgens hem een militair doel. ‘Volgens het zeerecht mogen landen die in oorlog zijn elkaars militaire doelen op zee aanvallen.’
In de eerste jaren na de operatie lijkt het team niet bang om te worden opgepakt. Duiker Volodymyr verblijft lange tijd in Kopenhagen en is even in Berlijn, ontdekken Duitse journalisten. Hij is de eerste persoon tegen wie de Duitse politie in de zomer van 2024 een arrestatiebevel uitvaardigt. Hij woont op dat moment met zijn gezin in Polen, maar weet te ontsnappen met een auto van de Oekraïense militaire inlichtingendienst. Zijn ze getipt door Poolse autoriteiten? Melnyk, glimlachend: ‘Hij had geluk.’
Duiker Volodymyr.
De tweede militair, de explosievenexpert aan boord, volgt op dat moment een militaire training in Duitsland. Hij wordt eerder teruggehaald naar Oekraïne. Pas afgelopen jaar vonden Duitse rechercheurs DNA op de boot dat overeenkomt met dat op formulieren van zijn tijd bij het Duitse leger. De militair kwam in december om aan het Oekraïense front.
De Duitse recherche lijkt van de ontsnapping van Volodymyr te hebben geleerd, want tegen Serhii K. werd pas een Europees arrestatiebevel uitgevaardigd toen hij Oekraïne al uit was met zijn gezin, onderweg naar Italië. Hij riskeert in Duitsland een gevangenisstraf van maximaal 15 jaar.
De vraag hoe groot de betrokkenheid van de politieke en militaire leiding in Kyiv was, is niet alleen een vraag met geopolitieke consequenties; ook voor de zes verdachten heeft die grote gevolgen.
De advocaat van Tsjervinsky staat vanuit Kyiv ook Serhii K. bij, net als Volodymyr en een derde verdachte. ‘Met de andere drie zijn we nog in gesprek. Ze denken dat ze geen gevaar lopen.’ Hij benadrukt dat alle verdachten zichzelf beschouwen als onschuldig, ‘aangezien zij het niet hebben gedaan’.
Serhii K. wordt in Bologna bijgestaan door een Italiaanse advocaat. Die probeert te voorkomen dat zijn cliënt wordt uitgeleverd aan Duitsland, met een beroep op ‘functionele immuniteit’. Dat wil zeggen: hij vindt dat zijn cliënt, een militair op het moment van de aanval, niet als individu mag worden vervolgd, omdat de operatie waar in het arrestatiebevel naar wordt verwezen een militaire operatie betreft. Overigens stelt hij dat zijn cliënt niet betrokken was bij de operatie, door te benadrukken dat hij op het moment van de explosies in Kyiv was.
Toen Serhii K. na zijn arrestatie door twee agenten naar de rechtbank in Bologna werd gebracht, stak hij met een geboeide hand drie vingers op richting journalisten: de gouden drietand, het nationale symbool van Oekraïne. Zijn boodschap was duidelijk: ik ben loyaal aan mijn vaderland. Maar in Kyiv bleef het stil. Zelfs op consulaire bijstand – standaardprotocol voor Oekraïense burgers die vastzitten in het buitenland – hoeft K. volgens zijn advocaat niet te rekenen.
Dat Kyiv zwijgt, is voor Melnyk hét bewijs dat de Oekraïense president met de kwestie in zijn maag zit. ‘Waarschijnlijk heeft Zelensky nog steeds niet bedacht hoe hij moet reageren.’
Verslaggever Ben Meindertsma reisde in het najaar van 2024 tweemaal naar Kyiv, samen met verslaggever Georg Heil van de Duitse omroep ARD. Hij was op dat moment in dienst bij de NOS. De afgelopen maanden heeft de Volkskrant telefonisch of fysiek gesproken met de bronnen die in dit artikel worden genoemd. Voor deze reconstructie is samengewerkt met Die Zeit, ARD en Nieuwsuur. De Duitse journalisten hebben eerder contact gezocht met de drie duikers en de toenmalige opperbevelhebber Zaloezjny. Zij hebben niet gereageerd. De Volkskrant heeft contact gezocht met het Oekraïense ministerie van Buitenlandse Zaken en de CIA. Ook die hebben niet gereageerd.
Tom Vennink, Huib Modderkolk, Georg Heil (ARD) en Eelco Bosch van Rosenthal (Nieuwsuur).
De Italiaanse politie heeft een Oekraïense man gearresteerd in verband met de sabotage van de Nord Stream-pijpleidingen in de Oostzee, in 2022. Dat heeft justitie in Duitsland vandaag bekendgemaakt. De verdachte is in het Italiaanse Rimini aangehouden en wordt uitgeleverd aan Duitsland.
Het Russische Gazprom lijdt miljardenverliezen en moet bijna de helft van zijn werknemers op het hoofdkantoor ontslaan. Het wegvallen van de Europese markt blijkt een gevoelig verlies voor het eens zo machtige staatsgasbedrijf.
Source: Volkskrant