Raghuram Rajan | Indiase topeconoom Inperking van de vrijhandel, aanvallen op de centrale bank: met het economisch beleid van de regering-Trump hebben opkomende landen als India allang ervaring, zegt de Indiase topeconoom Raghuram Rajan.
India moet economisch harder groeien, vindt econoom Rajan. Maar niet zoals China met zijn industriële export. Rajan ziet meer perspectief in export van diensten.
Wordt er anno 2025 nog een beetje naar economen geluisterd? Regeringen, in de Verenigde Staten en elders, beperken de vrijhandel, ondermijnen de onafhankelijkheid van de centrale bank, laten begrotingstekorten oplopen en schroeven het klimaatbeleid terug. Precies níét wat de meeste economen verstandig vinden.
„We gaan een fase in van drastische veranderingen, in technologie, in klimaat, in demografie – en dat in een tijd dat regeringen weinig ruimte hebben op de begroting. Je hebt nu de beste economische ideeën nodig die je maar kunt krijgen”, zegt Raghuram Rajan (62), vooraanstaand econoom aan de universiteit van Chicago en oud-voorzitter van de Indiase centrale bank. „Maar de stemming lijkt nu: niets van wat economen voorschrijven, heeft ooit gewerkt. Laten we daarom maar met charlatans in zee gaan.”
„Charlatans”. De Indiase topeconoom noemt ze niet bij naam in het interview met NRC, dat plaatsvindt in een zaaltje in het gebouw van De Nederlandsche Bank (DNB). Maar veelvuldig komt het economische beleid van de regering-Trump ter sprake. Rajan, die al decennia voornamelijk in de VS werkt, bekijkt de ontwikkelingen ook door een Indiase bril: met veel beleid dat Trump nu voert, hebben India en andere landen in het ‘mondiale Zuiden’ allang ervaring. En die ervaring is slecht.
Rajan mengt zich graag in het debat – onder vakgenoten maar ook breder. De hoogleraar, gespecialiseerd in financiële vraagstukken, verwierf faam door medio jaren 2000 als een van de weinige economen te waarschuwen voor een mogelijk „catastrofale” financiële crisis. Tijdens de monetaire conferentie van Jackson Hole in 2005 betoogde hij dat de risico’s binnen de gedereguleerde financiële sector buiten beeld waren geraakt. Daarbij speelden ook de lage rentestanden een rol: die werken risicovol gedrag in de hand. Niet lang daarna, in 2007-2008, brak de kredietcrisis in alle hevigheid uit.
De Indiase econoom Raghuram Rajan (Bhopal, 1963) is hoogleraar Finance aan de Universiteit van Chicago. Rajan gaf deze week de Prof. F. de Vries / KVS Jaarlezing bij De Nederlandsche Bank.
Rajan promoveerde in 1991 aan het Amerikaanse topinstituut MIT. Hij was van 2003 tot 2006 de eerste niet-westerse hoofdeconoom van het IMF, adviseerde daarna de Indiase regering over economische hervormingen en leidde tussen 2013 en 2016 de Indiase centrale bank.
Rajan publiceerde meerdere boeken, waaronder Fault Lines (2010) over de diepere oorzaken van de financiële crisis, en Breaking the Mould (2024) over de Indiase economie.
Anno 2025 laten centrale banken, na een korte periode van hogere rentes, de rentes weer zakken en groeit wederom de kans op financiële onrust, zegt hij. Hoe makkelijker het wordt om goedkoop te lenen, hoe waarschijnlijker de problemen. „Dat is bijna een ijzeren wet.”
Rajan heeft zo veel te vertellen dat hij amper tijd heeft om, vlak voor zijn lezing bij DNB, zijn bord vegetarische risotto op te eten. Druk gesticulerend, en met zichtbaar plezier, wisselt hij tussen diverse onderwerpen waar hij zich mee bezighoudt: de financiële sector, de centrale banken, de rol van de staat in de economie, de VS, India, het klimaat. Praten met Rajan voelt als een razendsnelle reis langs de breukvlakken van de wereldeconomie.
„Voor een econoom bestaat misschien het gevaar dat je te veel praat over dingen waar je niet alles vanaf weet”, zegt Rajan. „Maar een even groot gevaar is, denk ik: je niet uitspreken wanneer je wél goed kunt bijdragen aan het debat.”
Wil hij de wereld beter maken? „Hopelijk maak ik hem niet slechter”, grapt hij. Rajan ziet zich als „wereldburger”. Hij vertoeft grotendeels in de VS, „maar ik ben ook nog steeds heel erg Indiër”.
„Financiële risico’s nemen altijd toe als er veel geld wordt geleend en de waarderingen op de financiële markten hoog zijn. Nu zitten we in zo’n boom-tijd. De omstandigheden worden zorgelijker, de schulden nemen toe. De ervaring leert dat de schok vaak plaatsvindt op een onverwachte plek in het systeem.
„Welke risico’s liggen er nu begraven? Ik kan dat niet met zekerheid zeggen. Maar in de VS gaan hedgefondsen hoge schulden aan om te handelen in staatsobligaties. En veel van de huidige enorme investeringen in AI-infrastructuur zijn gedaan met geleend geld. Wat als de markten op enig moment erkennen dat de opbrengsten van die investeringen op zich laten wachten? Dan ga je wel wat volatiliteit zien.”
„De VS vormen zeker niet langer een schoolvoorbeeld van macro-economische stabiliteit. Het begrotingstekort ligt hoog, op 7 procent, en de inflatie neemt toe, maar de centrale bank – die kan inspringen als de stabiliteit in het geding komt – staat juist nu onder druk om de rente te verlagen. Tegelijk lijkt het Congres, bij uitstek verantwoordelijk voor een stabiel economisch beleid, niet erg bezorgd over het begrotingstekort.”
„Ik begrijp niet wat de regering precies voor ogen heeft. Regeringen hebben veel baat bij een onafhankelijke centrale bank. Daaraan delegeer je de taak om de inflatie laag te zouden. Dan kan ook de rente laag blijven – wat je nodig hebt om de kosten van de staatsschuld beheersbaar te houden.
„Je kunt allerlei economische debatten voeren over de noodzaak van een onafhankelijke centrale bank. Maar uit de ervaring wordt wel duidelijk dat onafhankelijkheid het beste werkt.” Hij wijst op de negatieve voorbeelden Hongarije en Turkije, waar overheidsinterventie in het monetaire beleid de inflatie in de hand werkte. Ook geeft hij een positief voorbeeld: Brazilië wist de hyperinflatie eronder te krijgen door de centrale bank in de vroege jaren 2000 onafhankelijk te maken.
Rajan is ervaringsdeskundige: hij ervoer zelf nogal wat politieke bemoeienis toen hij de Reserve Bank of India leidde, de centrale bank. Voor zijn aantreden, in 2013, zat India in een precaire financiële situatie. De munt, de roepie, was in vrije val, de inflatie bedroeg meer dan 10 procent. Aan Rajan, die in de jaren 2003-2006 hoofdeconoom was geweest van het Internationaal Monetair Fonds, de taak orde op zaken te stellen.
Zijn antwoord: renteverhogingen, plus hervorming van de bankensector. De munt stabiliseerde, de inflatie halveerde. Maar van Indiase politici kreeg hij voortdurend kritiek op zijn strenge monetaire beleid; het zou groei in de weg zitten. „Ik ervoer altijd druk”, zegt hij. „Maar achteraf moeten de critici erkennen: die hoge inflatie die we toen hebben bedwongen, is nooit meer teruggekomen. Wat daarvoor nodig was, was een centrale bank die tegengas geeft tegen iedereen die zegt: ‘je moet de rente verlagen, een hoge rente is verschrikkelijk voor de economie’.”
„Mijn gevoel is altijd geweest dat instituties als de Fed niet ijzersterk zijn. Als een regering vastbesloten is deze instituties afhankelijk te maken van de politieke macht, dan zal dat waarschijnlijk ook gebeuren. De instituties gaan buigen, misschien wel breken.”
„Nou ja, er zijn checks and balances. Zo moet de Senaat benoemingen van Fed-bestuurders goedkeuren. In Trumps eerste termijn wees de Senaat een paar kandidaten af, omdat ze niet goed gekwalificeerd waren. Maar kijk nu eens naar de benoeming van Stephen Miran in het Fed-bestuur.”
Deze week keurde de Senaat de tijdelijke benoeming goed van Miran, een belangrijke adviseur en vertrouweling van Trump. Miran behoudt formeel zijn baan in het Witte Huis, hij gaat daar alleen met onbetaald verlof. „Duidelijke belangenverstrengeling”, zegt Rajan. In zijn rentevergadering woensdag stemde de Fed voor 0,25 procentpunt renteverlaging. Alleen Miran wilde een grotere verlaging, 0,5 procentpunt. Naar de wens van Trump.
„Het gaat om integriteit: de Fed neemt haar verantwoordelijkheid serieus en houdt pogingen tot politieke beïnvloeding af – en het politieke establishment respecteert dit. Als het politieke establishment deze rol niet meer speelt, ontstaan problemen.”
Trumps heffing van 50 procent op invoer uit India is een klap voor de omvangrijke Indiase kledingsector.
Zulke grensvervaging ziet Rajan ook in de inmenging van de regering-Trump in het bedrijfsleven. De regering strooit met invoerheffingen, en grote bedrijven uit onder meer autoindustrie en frisdranksector gaan dan lobbyen voor een mildere behandeling. „Alsjeblieft, maak een uitzondering voor mijn sector, maak een uitzondering voor mijn bedrijf”, omschrijft Rajan de situatie. „En dan moeten regeringsambtenaren besluiten wie wat krijgt. Dat wordt een puinhoop. Het is het type staatsinmenging in de economie dat op de lange termijn het ondernemerschap in de VS gaat schaden.”
Het doet Rajan denken aan het India van de jaren zestig, zeventig en tachtig. De regering voerde een protectionistisch economisch beleid, bedoeld om binnenlandse producenten te bevoordelen ten opzichte van buitenlandse concurrentie. Bedrijven met goede connecties profiteerden. „Het geld vloeide naar rijke zakenlieden. Protectionisme is vaak een recept voor corruptie. Dat eindigde pas toen de Indiase economie werd geliberaliseerd vanaf de jaren negentig. Het is dus niet zo dat protectionisme in de geschiedenis niet is uitgeprobeerd.”
„Het is een mix van veel dingen. Je ziet ook dat de regering opeens belangen neemt in individuele bedrijven: in chipmaker Intel bijvoorbeeld. En dat de export van andere individuele bedrijven – chipmaker Nvidia – wordt belast. Dat is hoe dan ook veel meer overheidsinmenging dan de Democraten hebben laten zien.
„Wat ik ook problematisch vind, is de combinatie van zakendoen en regeren. Toen [techondernemer] Elon Musk werkzaam was voor de regering, was de scheiding tussen eigen belangen en die van de overheid volstrekt onhelder. Vroeger moesten mensen die in overheidsdienst gingen, hun zakelijke belangen apart zetten in een trust. Deze normen worden nu vertrapt. De scheiding tussen overheid en zakenleven maakte de VS anders dan ontwikkelingslanden en opkomende landen. Dit verschil is nu minder geworden.”
Waar de zorgen over de Amerikaanse economie toenemen, raakt de economie van India juist verder op stoom. Het land met de grootste bevolking ter wereld (1,45 miljard) laat een bbp-groei zien van zo’n 6,5 procent. Daarmee is het de snelst groeiende economie onder de G20-landen, maar ook de armste, met een bbp per hoofd van de bevolking van zo’n 2.900 dollar. In China is dat 13.600 dollar, in de VS 89.000.
„Groeicijfers van 6 à 6,5 procent zien we in India al zo’n dertig jaar, sinds de economische hervormingen van de jaren negentig. Waarschijnlijk haalt India dit of volgend jaar Japan en Duitsland in en wordt het de derde economie van wereld [na de Verenigde Staten en China]. Een behoorlijke prestatie voor een land dat in de jaren zestig nog hongersnood kende. Maar die 6,5 procent groei is niet genoeg.”
India, legt Rajan uit, wil een upper middle income country zijn – een term van de Wereldbank – als het in 2047 honderd jaar onafhankelijkheid viert. „Dat is een beetje een vage term, maar het gaat erom dat je met een bbp per capita van zo’n 12- tot 15.000 dollar problemen als ondervoeding en slechte gezondheidszorg het hoofd kan bieden. Daarvoor heb je een bbp-groei nodig van wel 8 procent.”
Haast is geboden om de economie sneller te laten groeien, stelt Rajan. Nu nog kent India een relatief jonge bevolking en neemt het aandeel Indiërs in de werkzame leeftijd sneller toe dan de bevolking als geheel. En dus ook het vermogen om India rijker te maken. Dit ‘demografische dividend’ loopt echter over een jaar of twintig ten einde. „We moeten al die jongeren die nog op de arbeidsmarkt komen, banen zien te geven.”
De Indiase economie groeit al jaren hard, maar het inkomen per hoofd van de bevolking is nog steeds laag: 2.900 dollar.
„India kan zijn industrie zeker verder ontwikkelen en meer exporteren, maar het moet daar niet zo van afhankelijk worden als China. In de wereldeconomie is simpelweg geen ruimte voor een tweede China. Hoeveel goederen kan de wereld nog extra importeren? India kan zich beter richten op de export van diensten en op de binnenlandse diensteneconomie.”
„Nu al is India veel sterker in diensten- dan in goederenexport. Het gaat om IT-diensten en consulting, en je kunt ook denken aan medische diensten op afstand. Of online yogalessen, die heel populair blijken. En wat betreft binnenlandse diensten: door de urbanisatie heeft India heel veel loodgieters, timmerlieden en metselaars nodig. Oprukkende technologie in deze beroepen maakt meer onderwijs nodig – iets waar we sterk op kunnen inzetten. Bijkomend voordeel is dat dit groeimodel waarschijnlijk ook milieuvriendelijker zal zijn dan het Chinese.”
Economische ontwikkeling, vindt de hoogleraar, mag je niet los zien van milieu en klimaat. Ook dáárover denkt de intellectuele duizendpoot Rajan na. Hij bedacht zelf een systeem om emissies per hoofd van de bevolking wereldwijd terug te dringen, gebaseerd op een rechtvaardige verdeling tussen arme en rijke landen. Hij schreef er een artikel over voor de Wereldbank.
Zo’n idee heeft weinig kans van slagen, geeft hij toe, als „één van de grootste vervuilers per hoofd van de bevolking [de VS] de klimaatwetenschap ontkent”. Maar: „Soms krijgen ideeën later opeens alsnog een kans.”
„Die zijn enorm. In mijn land, in heel Zuid-Azië, wordt het klimaat veel instabieler. Nu wordt veel gesproken over wet bulb temperature, (natteboltemperatuur), grote hitte in combinatie met vochtigheid. Toen ik kind was in Delhi, had je soms dagen van hooguit 43 graden. Dat waren dan ondraaglijk warme dagen. Nu wordt soms de 50 graden bereikt. Op een gegeven moment worden steden onleefbaar.
„Pakistan beleefde enorme overstromingen in 2022, waarbij een derde van het land onder water kwam te staan. En nu wordt het land wéér ernstig getroffen door overstromingen. Soortgelijke effecten zie je in sub-Sahara-Afrika. Het zijn de armste landen die de zwaarste lasten moeten dragen, hoewel ook rijke landen de gevolgen zullen merken.”
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC