Cas Wouters (1943-2025) | socioloog Moderne mensen moeten zich in wisselende situaties gevarieerd gedragen, zonder duidelijke regels. Cas Wouters onderzocht de informalisering die daarmee gepaard ging.
Cas Wouters thuis in Amsterdam, in 2008.
Hij was een socioloog wiens boeken en artikelen verschenen in het Nederlands, Chinees, Engels, Duits, Frans, Spaans en Portugees. Die een woord bedacht dat vleugels kreeg: informalisering. Die de civilisatietheorie van de beroemde Brits-Duitse socioloog Norbert Elias (1897-1990) nuanceerde en uitbreidde. Die altijd een interessant antwoord had als een journalist hem belde met een vraag over wildplassen, flirten of seksuele intimidatie. Toch kreeg Cas Wouters nooit de academische positie waar hij recht op had. Dat vond hij zelf, en dat was menigeen met hem eens.
Wouters betrad het wetenschappelijk toneel in 1976 met een geruchtmakend artikel in het Amsterdams Sociologisch Tijdschrift, getiteld ‘Is het civilisatieproces van richting veranderd?’. Het was een reactie op een kort daarvoor gepubliceerd artikel van de sociologen Christien Brinkgreve en Michel Korzec. Zij onderzochten de adviesrubriek over levensproblemen in het vrouwenblad Margriet en ontdekten dat de toon in die rubriek in twintig jaar flink was veranderd. In 1954 waren de adviezen strikt en streng. Trouwen met een man die geen kinderen wil is ‘immoreel’ en een vrouw die klaagt over haar ontrouwe man wordt aangeraden vol te houden en zich op haar kinderen te concentreren. Een groot contrast met de adviezen uit 1974. In dat jaar krijgt een lezeres met een dito klacht de suggestie zelf het heft in handen te nemen en een vrouw die zegt ‘vol onvrede en opstandigheid’ te zitten wordt aangeraden die gevoelens vooral niet op te kroppen.
De adviezen waren van toon en inhoud veranderd, en Brinkgreve en Korzec vroegen zich af of de civilisatietheorie van Norbert Elias daarmee wel in overeenstemming was. Die theorie ging er immers van uit dat mensen zichzelf en anderen in toenemende mate beperkingen oplegden en zich steeds meer gingen beheersen. Je gevoelens niet opkroppen, maar ze juist uiten, zou daarmee moeilijk zijn te verenigen.
Cas Wouters betoogde in zijn artikel dat Brinkgreve en Korzec de civilisatietheorie simplificeerden, en dat de veranderingen in het gedragspatroon die hij ‘informalisering’ noemde, in werkelijkheid een verfijning daarvan inhielden. Van moderne mensen wordt in wisselende situaties gevarieerd gedrag verwacht – ze moeten zich kunnen laten gaan als dat kan en zich juist inhouden als dat moet – en ze moeten het daarbij stellen zonder duidelijke regels. Wouters verwees naar wat Elias zelf ooit een „gecontroleerd loslaten van emotionele controles” (controlled decontrolling of emotional controls) had genoemd, en dat werd een gevleugelde uitdrukking in het debat dat zich toen ontspon.
Wouters werkte zijn informaliseringsthese uit in een gestage stroom publicaties en deed uitgebreid onderzoek naar rouwen, sterven en de relaties tussen mannen en vrouwen in Nederland, Duitsland, Engeland en de Verenigde Staten. Net als zijn grote voorbeeld baseerde hij zich daarbij op etiquettevoorschriften. De twee boeken die hij in de Verenigde Staten publiceerde kregen lovende kritieken: Sex and Manners (2004) en Informalization (2007). Toch bleef zijn aanstelling beperkt tot één dag in de week aan de Universiteit Utrecht.
In zijn persoonlijk leven onderhield Wouters een complexe relatie met zijn onderwerpen. Op zijn rouwkaart staat te lezen dat hij was gestorven „op de manier waarop hij heeft geleefd. Wars van hoe het hoort.”
Zijn dochter Roos Wouters: „In zijn jeugd heeft hij op een kostschool gezeten, hij is daar ook seksueel misbruikt. Toen zijn geestelijke vermogens afnamen wist hij heel zeker dat hij niet in een instelling wilde belanden waar hij weer zijn vrijheid zou verliezen. Hij was van plan samen met zijn vrouw uit het leven stappen, maar twee maanden geleden viel ze van de trap en overleed. Dus toen heeft hij het alleen moeten doen. We hebben samen nog een fles champagne opengetrokken toen zijn euthanasieaanvraag was goedgekeurd.”
Ze citeert de zin die hij vaak uitsprak en die ze typerend vindt voor zijn dwarsheid en opmerkzaamheid: „Fuck the rules, watch the traffic.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC