Muziek kan bij mensen met dementie onverwachte reacties oproepen: herinneringen komen boven, gezichten lichten op. Hoe werkt dat precies in het brein, en waarom blijft het muzikale geheugen vaak zo lang behouden?
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
‘Je mag lekker heen en weer bewegen als je dat fijn vindt’, zegt mezzosopraan Maartje de Lint voor ze Auf Wiederseh’n van Eberhard Storch inzet. Een vrouw springt op uit de kring waarin ze zat en begint stralend te dansen en mee te zingen: Auf Wiederseh’n, auf Wiederseh’n, bleib nicht so lange fort.
Maartje de Lint is een van de hoofdpersonen in de documentaire Het muziekmedicijn, geregisseerd door journalist Frénk van der Linden. Als muziektherapeut zingt en danst ze met mensen met dementie, van wie Van der Linden er een paar volgt. Ook de organisatie Zing je sterk organiseert muzikale workshops voor mensen met geheugenproblemen, in Tivoli Vredenburg in Utrecht en in het Haagse Amare.
Hoe komt het dat mensen met dementie, wier geheugen steeds slechter functioneert, zich bepaalde muziek nog wel lang herinneren en zich er zelfs anders door gaan gedragen?
In zijn werkkamer in het Nederlands Herseninstituut somt neurobioloog Dick Swaab (80), die zich onder meer voor zijn boek Ons creatieve brein (2016) verdiepte in het effect van muziek op de mens, een rijtje symptomen op van de ziekte van alzheimer, de meest voorkomende vorm van dementie.
‘Het begint met sleutels vergeten, zoals iedereen weleens heeft. Daarna weten mensen niet meer wat ze net gezegd hebben maar herinneren ze zich nog wel wat voor jurk ze aanhadden op de lagere school bij een feest. Vervolgens krijgen ze problemen met het invullen van belastingformulieren, worden ze incontinent, kunnen ze niet meer zelfstandig rondlopen, en uiteindelijk verdwijnt de glimlach.
‘Als je dat hele rijtje van onder naar boven bekijkt, dan zie je de normale ontwikkeling van een kind. De eerste glimlach, kruipen, praten, zindelijk worden. Wat er gebeurt bij alzheimer kun je vergelijken met de ouderwetse reorganisatieregel: degene die het laatst komt, vliegt er het eerst uit. Bij alzheimer is sprake van een vervroegde en versnelde veroudering van het brein, dat in het laatste stadium weer terug is waar het begon.’
Wat in de klassieke opsommingen nooit wordt meegenomen, zegt Swaab, is dat een kind rond de 24ste week van de zwangerschap al muziek registreert. ‘Als een zwangere moeder steeds naar diezelfde stomme tv-serie kijkt die steeds met diezelfde stomme tune begint, kunnen baby’s daar zo’n vier weken na de geboorte nog op reageren. Het muzikale geheugen ontstaat al heel vroeg; vandaar dat het pas heel laat verdwijnt.’
Een mens neemt eerder muziek waar dan dat hij iets ruikt of ziet. Muziek bereikt bovendien heel veel hersengebieden, zegt Swaab. Zoals de motoriek: ‘Vandaar dat mensen hun voeten niet stil kunnen houden als ze muziek horen. Via de hersenstam bereikt muziek ook vitale systemen zoals ademhaling en bloeddruk – daarvan wordt gebruik gemaakt bij het leger, waar ze muziek inzetten om mensen in de stemming te brengen die nodig is om een ander dood te slaan. En het gaat naar de hippocampus, het deel in de hersenen dat betrokken is bij het geheugen.’
Charles Darwin suggereerde in de 19de eeuw dat muziek een voorloper zou kunnen zijn van taal. Swaab: ‘Muziek en taal gebruiken in elk geval gedeeltelijk overlappende hersengebieden. Mensen die afasie hebben, bijvoorbeeld door een hersenbloeding, wéten wel wat ze willen zeggen, maar ze kúnnen het niet. Als je dan zegt: zing het eens, kunnen ze het wel.’
Taal is net als muziek een heel sterke stimulans voor de hersenontwikkeling, zegt Swaab. ‘Kinderen die tweetalig opgroeien, krijgen vijf jaar later alzheimer dan de rest van de populatie. Er zijn aanwijzingen dat dat ook geldt voor mensen die een muziekinstrument leren bespelen. Taal en muziek stimuleren beide veel hersengebieden.’
In Het muziekmedicijn zegt een van de geïnterviewden dat het lijkt of bij haar vader door de muziek iets wordt ‘opengebroken’ waardoor hij weer toegang heeft tot andere herinneringen. Maar van een genezende werking is geen sprake, zegt Swaab. ‘Dat lijkt misschien zo omdat ze opleven bij het horen van muziek, met name die uit de tijd waarin ze adolescent waren. Maar zodra de muziek stopt, is het effect weg.’
Genezen doet muziek dus niet; stimuleren wel. Swaab: ‘Toen ik begon met alzheimeronderzoek, viel me op dat sommige hersencellen te midden van alle destructie prima blijven functioneren. Dat zijn de cellen die hard werken, en dat heb ik geparafraseerd als use it or lose it: je kunt dementie niet genezen en je kunt het niet voorkomen, maar je kunt het wel uitstellen.’
Muziek is niet alleen een manier om contact te maken met mensen met dementie, muziek vermindert bovendien pijn, zegt Swaab. ‘En het activeert het beloningssysteem, althans als je luistert naar muziek waarvan je houdt. De muziek van mijn tante Reina bijvoorbeeld, die atonale muziek maakte, zou op mij persoonlijk geen positief effect hebben.’
De documentaire Het muziekmedicijn wordt donderdag 18 september uitgezonden op NPO2 om 22.20 uur.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant