Emancipatie Het verzet tegen meisjesbesnijdenis in landelijk Kenia gaat niet alleen om het lichaam. Het raakt ook aan onderwijs en het recht op een eigen toekomst. „Ik wil dat elk meisje wéét dat ze ertoe doet. Niet omdat iemand het haar vertelt, maar omdat ze het voelt, tot in het diepste van haar vezels.”
Florence Robi (18), deelnemer aan Msichana Empowerment Kuria, bij haar huis in Ikerege, een dorp in het westen van Kenia.
Agnes Mogeni (16) had de stelling ‘Soms voel ik me waardeloos’ aangestreept. Gewoon, alsof het de eenvoudigste waarheid was. In een lokaal van Ikerege Secondary, een middelbare school in de zuidwestelijke regio Kuria aan de Keniaans-Tanzaniaanse grens, schuiven haar klasgenoten op hun houten stoelen om haar heen. Mogeni buigt zich over het formulier dat haar onder de neus werd geschoven. Het is een blad vol stellingen over eigenwaarde, waardigheid en toekomstperspectief.
De vragenlijst is onderdeel van een campagne van Msichana Empowerment Kuria, een lokale feministische grassrootsorganisatie. In kleine sessies bespreken meisjes hun rechten en positie in de samenleving. Agnes – kreukels in haar friswitte mouwen, de marineblauwe rok netjes over haar knieën gevouwen – zit in haar derde jaar. „In mijn gemeenschap, wanneer ouders over het krijgen van kinderen praten, gaat het altijd over jongens. Ze zeggen dat meisjes niks waard zijn. Maar zo wil ik me niet voelen. Ik wil méér zijn. Ik wil verschil maken.”
Hier in Kuria leren meisjes al vroeg hun blik neer te slaan en hun dromen klein te houden. Sinds 2013 probeert Msichana – ‘meisje’ in het Swahili – ruimte te maken voor een ander verhaal. De organisatie zet meisjes zélf centraal als antwoord op de hoge cijfers van kindhuwelijken, meisjesbesnijdenis en schooluitval, die in sommige delen van Kenia tot de helft van de meisjes treffen. Daarvoor werkt Msichina nauw samen met lokale scholen, waar meisjes vaak niet terugkeren nadat ze zijn getrouwd of besneden.
Schooldirecteuren en leraren wordt gevraagd om risicogevallen vroegtijdig te signaleren: wie plots afwezig blijft, achterstanden oploopt of thuis onder druk staat om te trouwen. Samen met ouders en personeel zoeken ze dan naar oplossingen, bijvoorbeeld via bemiddeling of financiële steun. Daarnaast biedt Msichana aanvullend onderwijs: workshops over leiderschap, weerbaarheidstrainingen, sessies over seksuele gezondheid en vrouwenrechten.
Op een bankje buiten poseert een aantal van Agnes’ klasgenoten trots met dozen maandverband. De meisjes giechelen, verdringen elkaar voor de camera van de fotograaf en houden de verpakkingen omhoog alsof het trofeeën zijn. Ze staan symbool voor iets groters: waardigheid, autonomie en bevrijding. En de dozen staan voor een tastbaar resultaat van Msichana’s poging om schoolverzuim door menstruatieschaamte tegen te gaan.
Dat juist deze doosjes er nu liggen, begon met een gesprek dat zelden wordt gevoerd. In hun Girl Council, de meisjesraad, vroegen de meisjes om dikkere, prettigere pads die niet lekten. Sindsdien liggen ze standaard klaar in Msichana’s gemeenschapscentrum en op de twintig scholen waarmee de organisatie samenwerkt. Onderzoek in Kenia toont aan dat toegang tot menstruatieproducten schoolverzuim én het risico op seksueel geweld verlaagt.
De oprichters van Msichana, Magdaline Mamuja en Nathalie Tingo, zijn geen buitenstaanders. Ze zijn zelf dochters van Kuria en kennen de verhalen maar al te goed: vaders die dochters uithuwelijken voor een bruidsschat, moeders die meisjes besnijden uit sociale druk, het vrouwenlichaam als bron van schaamte, leraren die cruciale meisjeskwesties niet aansnijden. En vooral: schoolbanken die leeg blijven.
Msichana brengt niet alleen meisjes terug naar school, zegt Mamuja, ze hoopt dat ze zelf hun pad naar vrouwelijkheid uittekenen. Dat betekent rolmodellen aanreiken, belangen behartigen en vaardigheden ontwikkelen. „Wat na school volgt, is minstens zo belangrijk”, vertelt ze in een hotellobby in Nairobi waar ze zich voorbereidt op een gesprek met donoren. „We geven ze handvatten om zich een leven voorbij het geweld voor te stellen. We willen dat meisjes zichzelf zien als leiders. Nooit meer alleen als slachtoffers.”
Een van de kinderen die bereikt is door Msichana is de jongste dochter van Susan Morenda. Haar oudste dochters, Everline en Grace, had ze met liefde grootgebracht. Maar liefde, wist ze inmiddels, is niet altijd genoeg. „Mijn oudste, Everline, heb ik laten besnijden, omdat ik dacht dat het zo hoorde. Maar ze bleek niet meer terug naar school te willen. Ik heb haar toekomst vernietigd. Dat doet pijn.”
Bij haar tweede dochter, had Morenda zich voorgenomen het anders te doen. Maar nu kwam de druk van leeftijdgenoten die haar dochter overtuigden. „Vanaf dat moment zie je hoe de wereld om haar heen kantelt. Ze hield het schooltempo niet meer bij en liet school uiteindelijk vallen. Alsof haar geest al ergens anders was. Grace werd uitgehuwelijkt. Niet omdat ik het wilde, maar omdat ze geloofde dat het zo moest.”
Morenda houdt haar handen in haar schoot gevouwen. Naast haar schuift haar jongste dochter iets op. Elisabeth Oyonge (16) glimlacht kort voordat ze begint te spreken. Zij groeide op in de schaduw van die keuzes. „In mijn gemeenschap krijgt een besneden meisje méér respect dan eentje die weigert. Maar uitgehuwelijkt worden of zwanger raken als tiener? Dat is niet het leven dat ik voor mezelf wil.”
Elizabeth Oyonge (16), in de tuin van haar woning in bij haar huis inin Ikerege, een dorp in het westen van Kenia, waar ze ondersteund door Msichana haar schoolopleiding kan voortzetten. Foto Brian Ongoro
Tussen haar drie broers en drie zussen baant Elisabeth zich nu een eigen pad, dat zal eindigen met een middelbaar diploma. Ze zou de eerste in haar familie zijn die haar opleiding afmaakt. „Ik doe en bereik nu dingen die ik niet voor mogelijk hield. Msichana gaf ons hoop. Dankzij hen zit ik nu in de schoolbanken. Er was geen geld.”
Bij gezinnen als dat van Elisabeth probeert Msichana de drempels weg te nemen die schoolgang in de weg staan. Volgens overheidscijfers stoppen de meisjes vaak door armoede (ruim een derde), tienerzwangerschap (15 procent) of huwelijk (7 procent). Regionale verschillen zijn groot: in arme, landelijke counties komt schooluitval vaker voor, mede doordat gendernormen sterker spelen.
Jaarlijks ondersteunt Msichana ongeveer 500 meisjes rechtstreeks met een beurs en worden via lokale scholen en gemeenschappen 2.500 meisjes indirect bereikt. Om een meisje een jaar lang volledig te ondersteunen in haar opleiding, is minstens 500.000 Keniaanse shilling (omgerekend ruim 3.300 euro) nodig. Zo’n 60 procent van haar totale begroting wordt gedragen door de internationale non-profitorganisatie She’s the First, terwijl de rest uit donaties komt.
Financiële hulp is slechts één kant van het werk. Even belangrijk zijn de gesprekken die Msichana voert in de dorpen zelf, met families die twijfelen of ze hun dochter nog wel naar school moeten sturen. Via bijeenkomsten op school met ouders en gemeenschapsleiders, ontstaat een gesprek over culturele tradities, de rol van vrouw en het belang van onderwijs. De school wordt zo een spil in een bredere aanpak die gemeenschappen aan het denken zet.
Msichana-begeleidster Mary Njeri deelt na een les over zelfbeschikking maandverband uit aan de meisjes van Ikerege Secondary School. Foto Brian Ongoro
Florence Robi (18) bewandelde een vergelijkbaar pad. Zij was pas dertien toen ze haar grootmoeder recht aankeek en aandurfde wat voor generaties voor haar onmogelijk leek: nee zeggen. De vrouw die haar mede had grootgebracht stond erop dat Robi „zoals de traditie het voorschrijft” besneden zou worden. Maar ze weigerde. „En wie dat aandurft, krijgt de volle laag”, vertelt ze vijf jaar later, terwijl ze thuis op de bank zit naast haar moeder. Tussen hen in ligt hun zwart-witte kat, opgekruld en half weggedoken in haar slaap. „Het is precies hoe het ging. Ze beledigde me. Bespotte me. Maar ik bleef bij mijn besluit. Ik ben niet verplicht te buigen voor wat men traditie noemt”.
Pas later begreep Robi wat ze precies had afgewezen. Niet louter de rituele handeling, maar het hele idee erachter. Het sluit aan bij wat genderonderzoekers signaleren: in veel landelijke Keniaanse gemeenschappen markeert meisjesbesnijdenis het moment waarop een meisje als ‘volwassen’ wordt beschouwd, klaar is voor het huwelijk en dus geacht wordt school op te geven.
In Migori County, waar de Kuria-gemeenschap woont, is volgens de nationale gezondheidsenquête van 2022 bijna één op de vier vrouwen besneden, in Nairobi bijvoorbeeld 2 procent. „Veel mensen zien vrouwenbesnijdenis als een onschuldige traditie”, vertelt Robi. „Maar ze zien niet hoe schadelijk het werkelijk is en hoe diep het verweven is met andere dingen. Tijdens de ceremonie worden liederen gezongen die je het gevoel geven dat je nu een vrouw bent. Die trots is verraderlijk.”
In Kuria spreekt niemand over ‘verminking’. Hoewel de praktijk sinds 2011 in Kenia verboden is, zien veel families het niet als een gewelddaad maar als een noodzakelijke stap naar volwassen vrouw-zijn. Achter het gebruik schuilt bovendien een economische logica: een besneden dochter levert een bruidsschat op, een huwelijk dat het voortbestaan van het gezin kan verzekeren. Juist die culturele verwevenheid, status en afhankelijkheid maakt de sociale druk zo groot en de gevolgen van weigeren zo zwaar.
Robi is niet zomaar een deelnemer van het Msichana-programma. Met haar schoolprestaties geldt ze als een van de uitblinkers. Al vijf jaar maakt ze deel uit van de meisjesraad, waarvan ze inmiddels voorzitter is. Soms is één ontmoeting genoeg om iets in beweging te zetten. Voor Robi gebeurde dat in groep vijf, toen mede-oprichter Natalie Tingo hun school bezocht. „Ze was een van ons”, zegt ze. Robi wil universiteitsdocent Engels en literatuur worden. „Ik herinner me hoe ze zei: ‘Meisjes, wij zijn het licht van de gemeenschap.’ En dat geloof ik nog steeds: een meisje dat leert en zichzelf begrijpt, kan haar eigen gemeenschap in beweging zetten.”
Volgens Grace Wamue Ngare, universitair hoofddocent genderstudies in Nairobi, werkt het vaak beter om de dialoog met gezinnen aan te gaan dan meisjes bij hun ouders weg te halen. „Sommige organisaties nemen meisjes bij hun ouders weg om hen te ‘redden’, maar zodra ze terugkeren, is de sociale druk vaak nog groter. Veel effectiever is het om gezinnen zélf mee te nemen en de economische logica achter de praktijk te doorbreken. Een meisje dat een opleiding afrondt en een inkomen verwerft, verandert het hele spel: de vader ziet een bruidsschat dan niet langer als de enige manier waarop zijn dochter iets kan bijdragen.”
Maar het werk stuit ook op weerstand. Een deel van de gemeenschap ziet hen als een bedreiging. „We zouden de meisjes opstandig maken”, vertelt Natalie Tingo. „Maar we geven ze alleen informatie. We geven ze keuzes. We geven ze macht. Meisjes die ooit van nature stil waren, zeggen nu luid en duidelijk tegen hun omgeving: ‘Dit is mijn nieuwe leven. Ik kies voor onderwijs.’ Ik wil dat elk meisje wéét dat ze ertoe doet. Niet omdat iemand het haar vertelt, maar omdat ze het voelt, tot in het diepste van haar vezels.”
Er schuilt kracht in het samenkomen, vertelt Florence Robi. Haar verlangen naar gelijkwaardigheid draagt ze nu samen met haar leeftijdsgenoten. „Als sisterhood bouwen we aan een gezamenlijke stem die steeds sterker klinkt, een stem die doordringt tot in onze gemeenschap, tot in onze families. Naarmate we ouder worden, beseffen we: wij zijn de gezichten geworden van andere meisjes die nog niet meedoen. En juist dat maakt het waardevol. Dat geeft betekenis.”
Klasgenoten van Agnes Mogeni (16) van het Ikerege Secondary School poseren met maandverband dat zij ontvingen via Msichana Empowerment Kuria om schoolverzuim door menstruatieschaamte tegen te gaan. Foto Brian Ongoro
Elisabeth droomt ervan advocaat te worden. In haar gemeenschap wringt zo’n ambitie met de heersende verwachtingen, maar volgens haar is de grootste misvatting dat meisjes zich daarbij zomaar neerleggen. „Ik zal studeren, pull up my socks, en bewijzen dat meisjes zoals ik meer zijn dan men denkt. Ik wil mijn school afmaken, zelfs als ik er soms om moet huilen.”
In haar dochter ziet Morenda hoe de vanzelfsprekendheid van oude zekerheden begint af te brokkelen. „Het gaat niet eens alleen om haar”, zegt Morenda. „Ze maakt deel uit van iets groters: een gemeenschap die langzaam begint te begrijpen én te waarderen hoe sterk haar meisjes werkelijk zijn. Ik hoor hoe mentoren de meisjes op het hart drukken: ‘Jullie zijn onze leermeesters, jullie geven ons kracht. Onderwijs ons’. Het is iets wat ik voorheen nooit te horen kreeg. Er opent zich een wereld die ik niet kende. Het is een tocht die we samen afleggen, van moeder tot dochter. Als vrouwen.”
Source: NRC