Landsverdediging Burgers en organisaties lopen te hoop tegen een noodwet die de minister van Defensie verregaande bevoegdheden geeft. Maar bovenal willen ze serieus genomen worden. „Gaat u maar slapen, was hun boodschap: wij waken wel over het land.”
Protest in Heerde tegen het springterrein op het terrein van het Zwolse Bos.
„Dit is ronduit gevaarlijk.”
„Glijden we niet af naar een militaire regering?
„Ik ben hier ontzettend tegen.”
Burgers en organisaties reageerden deze zomer weinig enthousiast op een wetsvoorstel waarover Defensie hun mening had gevraagd. De Wet op defensiegereedheid (Wodg) geeft de minister van Defensie vergaande bevoegdheden om de strijdkrachten rond 2035 op het niveau te brengen dat de NAVO van Nederland verlangt. Bovenstaande, voor het overgrote deel kritische en afwijzende commentaren komen uit de digitale inspraakronde (internetconsultatie). In iets meer dan een maand (begin juni-begin juli) kreeg die meer dan 1.500 reacties.
Veel van de ‘zienswijzen’ waren afkomstig van natuurorganisaties, militaire vakbonden, het Nederlands Comité voor de Rechten van de Mens en van lokale clubs, als de Vereniging Ermelose Recreatie Ondernemers. Ook bezorgde burgers en kleine, lokale of regionale natuurorganisaties gaven hun mening over de Wodg.
In de Miljoenennota heeft het demissonaire kabinet de plannen voor de komende jaren bekendgemaakt. Er is meer geld voor de krijgsmacht.
Er wordt 260 miljoen euro vrijgemaakt voor het aantrekken en behouden van personeel.
Het kabinet investeert 1,5 miljard euro in materieel en in digitale slagkracht.
De defensie-industrie krijgt 1,1 miljard euro, de nadruk ligt hierbij op innovatie.
Maar wat houdt die in?
Teneinde over een getraind en uitgerust leger te kunnen beschikken, maakt die wet het mogelijk dat de minister van Defensie afwijkt van wetten en regels die voor collega’s gelden als breinbrekers: Europese natuurwetgeving, stikstofregels, aanbestedingsprocedures. Om de noodzakelijke vergunningsverlening voor de uitbreiding van kazernes, schietbanen, springterreinen en andere defensie-faciliteiten te versnellen, moet nu al van die regels kunnen worden afgeweken, stelt Defensie. Ze wil dat nog ruim voordat de nu al voortdurende spanningen met Rusland een gevaarlijk kookpunt bereiken.
„De lange procedures die nodig zijn om vergunningen en ontheffingen te krijgen of om wet- en regelgeving te wijzigen, maken het niet mogelijk om de activiteiten die vereist zijn voor gereedstelling tijdig te kunnen uitvoeren”, schrijft Defensie in de toelichting op de wetstekst. „Dit vertraagt de gereedstelling en maakt het onmogelijk voor de krijgsmacht om daadwerkelijk afschrikwekkend te zijn en voldoende berekenbaar te zijn bij bondgenootschappelijke ondersteuning.”
Maar het gaat om meer dan de vergunningsverlening. Ook de Algemene verordening gegevensbescherming is in het geding. „Omdat de sensoren van drones mogelijk onbedoeld personen of voertuigen buiten het militaire terrein registreren, worden ze nu vaak niet gebruikt”, schrijft het ministerie in een nieuwsbericht over het wetsvoorstel.
De Wodg heeft ook gevolgen voor het arbeidsrecht, bestuursrecht en de marktordening. Militairen kunnen minder bezwaar maken tegen lange oefeningen in het buitenland
Ook kan Defensie bedrijven gemeenten en provincies dwingen om mee te werken aan bijvoorbeeld uitbreidingen van schietbanen of luchtmachtbases. Aanbestedingsprocedures, ook Europese, kunnen worden verkort om strijdkrachten sneller aan wapentuig te helpen.
De bewindslieden hebben haast met de wet. Minister Ruben Brekelmans (VVD) en staatssecretaris Gijs Tuinman (BBB) schreven begin juli dat dit „het enige wetsvoorstel” is van Defensie dat nog dit jaar aan de Kamer wordt aangeboden.
De Wodg is het tweede voorstel binnen korte tijd met ingrijpende gevolgen voor burger en samenleving. In mei presenteerde het kabinet Ruimte voor Defensie over uitbreiding van kazernes, schietbanen en laagvlieggebieden. Vergeleken met dit programma heeft de Wodg voor veel meer sectoren consequenties.
Ook geeft het de minister meer macht. In plaats van wetswijzigingen, die aan het parlement moeten worden voorgelegd, kan de minister de wet nader invullen met Algemene Maatregelen van Bestuur. De Tweede Kamer kan daar niet meer over oordelen, als ze eenmaal ja heeft gezegd tegen de raamwet zelf. Evenmin kunnen tegen deze maatregelen beroepsprocedures worden aangespannen.
Critici vrezen dat de krijgsmacht deze bevoegdheden gaat gebruiken om hardnekkige knelpunten uit Ruimte voor Defensie alsnog door te drukken. Tijdens een Kameroverleg, stelde VVD-Kamerlid Ulysse Ellian al voor de Wodg te gebruiken om de uitvoering van het ruimteprogramma te versnellen en eventuele rechterlijke interventies te voorkomen.
Protestspandoek van Burgerinitiatief behoud Laaghalerveen, gericht tegen de uitbreiding van het Defensie-oefenterrein bij De Haar. Foto Rene van den Berg / ANP
Deze zomer nog kreeg Defensie een tik op de vingers van diezelfde rechter. Die gaf natuurorganisaties gelijk die vonden dat de F-35’s op Leeuwarden te veel lawaai maakten. De organisaties vrezen dat dit op luchthaven Lelystad – aangewezen in het ruimteprogramma als nieuwe basis voor F-35’s – ook gaat gebeuren.
Inzake Leeuwarden vernietigde de rechter de vergunning. Defensie liet weten in hoger beroep te gaan bij de Raad van State. Mocht die wederom Defensie in het ongelijk stellen, dan kan het ministerie zich volgend jaar beroepen op de Wodg.
Tijdens de consultatie deze zomer werden meer delen van het wetsvoorstel onder vuur genomen, zoals het ‘open’ karakter: onduidelijk is wanneer het precies ingaat en weer stopt. De wetgeving krijgt „een permanent karakter”, dat op een breed vlak kan worden ingeroepen, schrijft het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten. Dit acht het NJCM „onwenselijk.”
De Algemene Federatie van Militair Personeel stelt: „De Wodg kent vergaande bevoegdheden toe aan de minister van Defensie, zonder dat daarvoor een formele noodtoestand nodig is, of dat het parlement vooraf instemming hoeft te geven.”
Ook is de lijst met onderwerpen die onder de wetgeving vallen, naar believen van de minister uit te breiden. Wat is immers gereedheid? „Feitelijk is dat alles wat defensie doet en daaraan wil koppelen”, stelt de Bond van Defensiepersoneel ACOM. Voor militairen en burgers die voor defensie werken vreest de Vakbond voor Burger en Militair Personeel minder inspraak in onder meer werktijden, vergoedingen en opzet van medische keuringen.
Een woordvoerder van Defensie laat NRC weten niet inhoudelijk op de bezwaren in te gaan. De commentaren worden verwerkt in een nieuw concept, dat dit najaar ter advies wordt voorgelegd aan de Raad van State, aldus de woordvoerder.
Een van de vele organisaties die deze zomer een zienswijze indienden, is de Stichting Explosievrije Kop van de Veluwe. Dit voorjaar beleefde ze een significant succes. Na onder meer protesten van omwonenden in het Gelderse Heerde, schrapte de landmacht het springterrein ‘Zwolse Bos’ als optie. Het gaat om een naburig Natura 2000-gebied met heidevelden van ongeveer vijfhonderd hectare groot, waar de genie met zware explosieven bunkers en tanks zou opblazen.
Een petitie van Explosievrij werd bijna 12.000 keer ondertekend. Een bijeenkomst in de protestantse Johanneskerk van Heerde, september vorig jaar, werd door meer dan duizend belangstellenden bezocht.
Achter een glaasje cola in een café in het centrum van Heerde, blikt voorzitter Henkjan Schutte terug op deze en andere bijeenkomsten met Defensie. Als milieudeskundige en ambtenaar kent hij de Wodg op z’n duimpje.
Zijn stichting heeft het ministerie gevraagd de wet grondig te herzien. Schuttes stelling: wil Defensie het vertrouwen van de burger behouden – bijvoorbeeld als het faciliteiten uitbreidt – dan moet het open kaart spelen en burgers bij de plannen betrekken. „Hoewel veel mensen de noodzaak snappen, wordt het vertrouwen steeds zwaarder op de proef gesteld”, zegt hij.
Een voorval vorig jaar vergrootte Schutte’s zorgen. Voor de bijeenkomst in de kerk had hij de koopakte van het Zwolse Bos uit 1956 opgediept. „Wat bleek? De gemeente Zwolle had in 1956 de grond overgedragen aan de rijksoverheid, op uitdrukkelijke voorwaarde dat het natuurgebied toegankelijk zou blijven voor het publiek.” Te midden van exploderende bunkers blijft van die toegankelijkheid weinig over.
In de kerk had Schutte de officieren van Defensie voorgehouden: „Als u zich niet aan zulke beloftes houdt, die nota bene op schrift staan: hoe kunnen we u dan vertrouwen?” Een staande ovatie viel hem ten deel, vermeldde De Stentor.
Ook de houding van Defensie wekte geen vertrouwen, vertelt Schutte. „De officieren zeiden tijdens de bijeenkomst te vaak: ‘Dit onderwerp is aan u als burger moeilijk uit te leggen.’” Ook zou het met de uitbreidingen en vrijstellingen niet zo’n vaart lopen. „Gaat u maar slapen, was hun boodschap: wij waken wel over het land.”
Defensie belooft op haar site „zorgvuldigheid, om een zo’n breed mogelijk draagvlak te creëren”, zegt Djenna Stevens, Hoofd Wet- en Regelgeving van het ministerie. Hij wil „no surprises” voor betrokkenen.
Maar Schutte stuit wel op onprettige verrassingen. „Plannen voor het oefenen met artilleriesystemen zoals onlangs door de Inspectie voor de Leefomgeving in onze buurt afgewezen vanwege milieuoverlast, zien we terugkomen via de Wodg.”
Ook bij de compensatie voor schade aan de natuur, zoals opgenomen in het wetsvoorstel, plaatst Schutte vraagtekens. „Kent u de Bossenstrategie? Binnen tien jaar moest 10 procent extra bos worden gerealiseerd. In vijf jaar tijd is nog maar een klein deel gerealiseerd. Hoe kunnen extra opgaven voor natuurherstel dan wel snel worden gerealiseerd?”
Inmiddels is ook arbeidsrechtjurist en consultant Margriet Koerts in het café aangeschoven. Ze is secretaris van Explosievrij. Zowel Koerts als Schutte beklemtoont dat ze begrip hebben voor de situatie van Defensie. Als je alle problemen die Nederland heeft met woningnood, stikstof, natuur en krapte voor defensie, wil oplossen, zeggen ze in koor, heb je misschien wel een drie keer zo’n groot land nodig. „Maar juist omdat we allemaal in datzelfde krappe schuitje zitten, moeten we het wel met elkaar doen, aldus Koerts. „Betrek ons er meer bij. Wij kennen de omgeving, weten wat hier wordt geaccepteerd en kunnen samen met defensie kijken wat mogelijk is om optimaal gereed te zijn, terwijl tegelijkertijd een leefbaar woonklimaat blijft bestaan.”
Transparantie over mogelijke alternatieven voor uitbreiding van militaire faciliteiten, helpt ook: „Mij is nog steeds niet duidelijk”, zegt secretaris Koerts, „waarom grote, conventionele oefeningen die veel ruimte vergen niet meer bij de bondgenoten zoals Engeland, Frankrijk, Duitsland of Scandinavië gehouden kunnen worden. Die hebben grote oefenvelden in zeer dunbevolkte gebieden. Oefeningen met hoog-technologische beveiliging tegen cyberaanvallen kunnen dan weer wel hier.”
In het Noord-Gelders gebied met z’n vele militaire faciliteiten zoals rond het ’t Harde, wonen veel militairen en oud-militairen met kennis van zaken. Die helpen ook de stichting van Koerts en Schutte. „Ze vertelden dat je alternatieve oefenmunitie hebt die wel veel minder harde knallen produceert”, zegt Schutte. „Het is prettig als je daarover een discussie kunt hebben, zonder als burger bij voorbaat te worden weggezet als te dom om iets te snappen.”
Source: NRC