Gabriel Mascaro De 77-jarige Tereza weigert naar een kolonie voor oudere mensen te gaan in de laconieke surrealistische satire ‘The Blue Trail’.
De 77-jarige Tereza zakt de Amazone af, op zoek naar haar Eldorado.
Over vijftien jaar is een kwart van de bevolking 65 jaar of ouder. Dat schrijft de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving in het deze week verschenen rapport ‘Het rimpeleffect’. Vergrijzing is niet alleen een Nederlands of Europees fenomeen, zo blijkt uit de Braziliaanse film The Blue Trail (O último azul) die begin dit jaar de grote juryprijs won op het filmfestival van Berlijn. Deze laconieke surrealistische satire speelt zich af in een nabije toekomst waar ouderen naar ‘koloniën’ worden gestuurd als ze niet meer economisch productief zijn. Ze krijgen een buskaartje, een rugzak en een incontinentieluier, de rest moeten ze inleveren. Het kan niemand wat schelen. The Blue Trail gaat over een maatschappij die, aldus regisseur Gabriel Mascaro „sociale euthanasie op ouderen pleegt”.
„Brazilië mag als BRICS-land een van de grote opkomende economieën zijn”, vertelt hij tijdens een videogesprek, „maar het geboortecijfer is historisch laag. Door groeiende welvaart stijgt de levensverwachting. Maar de ongelijkheid stijgt mee. Tijdens de pandemie zag ik dat oudere burgers zonder pardon achteraan in de rij kwamen voor zorg en zuurstof.”
Het idee voor The Blue Trail had hij toen al. De film begint als de 77-jarige Tereza de gevreesde brief ontvangt: het is haar tijd naar de koloniën te vertrekken. In plaats daarvan smeert ze hem, op zoek naar haar eigen Eldorado. Terwijl ze de Amazone afzakt – een soort allegorische road movie per boot – heeft ze een reeks ontmoetingen die vaak figuurlijk en soms letterlijk haar bewustzijn vergroten. De titel verwijst namelijk niet alleen naar het blauwe spoor van de (vaker bruine of groene) rivier, maar ook naar het blauwe slijm van een mysterieuze slak dat in je ogen gedruppeld geestverruimende eigenschappen heeft. Mascaro: „Geestverruimende en geneeskrachtige flora en fauna zijn erg belangrijk voor de volken in Amazonia. Ik heb geen gebruik gemaakt van bestaande planten en dieren uit respect voor inheemse kennis.” Dat het slijm van de slak juist in de ogen wordt gedruppeld, is volgens hem ook een knipoog naar de hallucinante eigenschappen van de cinema: „Ook een film laat je een andere werkelijkheid zien.”
The Blue Trail heeft alles in zich om een publiekssucces te worden: een tegendraadse hoofdpersoon, een heldenreis, schitterend vormgegeven beelden. Maar vooral tot in de puntjes verzorgde ‘world building’, met allerlei symbolische en absurde uitvergrotingen van een wereld die toch heel bekend blijft.
„Niets in de film is vergezocht”, vindt Mascaro. „Ik geloof dat ik van alles wat tijdens het regime van onze vorige president Jaïr Bolsonaro in de lucht hing heb gebruikt. De nadruk op productiviteit en efficiëntie. Het evangelistische noodlotsdenken. Het idee van een soort fluwelen dictatuur, waarin de terreur van de paranoia van de burgers zelf komt.”
Tereza is losjes gebaseerd op zijn eigen grootmoeder, die toen ze op haar tachtigste haar echtgenoot verloor een nieuw leven begon: „Ze leerde schilderen, vond zichzelf opnieuw uit.” In films over ouderen zijn er altijd maar twee thema’s, constateerde Mascaro tijdens zijn research: nostalgie en de dood. „Het gaat over wat ze kwijt zijn of kwijt gaan raken, zelden over hun dromen en verlangens. Onze maatschappij staat oudere mensen niet toe om de held te zijn in hun eigen leven. Daarom heb ik een geheel nieuw genre gecreëerd, dat aansluit bij het literaire Amazofuturisme.”
Want ook die grote rivier wilde hij niet stereotype afbeelden. Niet als in Fitzcarraldo of Apocalypse Now, waar een gek geworden macho de bron van de rivier zoekt als verbeelding van zijn gesneefde dromen. En ook niet, zoals in veel artfilms uit Latijns-Amerika, als speurtocht naar inheemse geheimen van de jungle. Of zoals in sensatiefilms, waar de Amazone een louche slinger van smokkelaars en sekswerkers is. Nee: „Ik heb de Amazone willen neerzetten als een utopie waarin Tereza zich kan verstoppen en terugvinden. Waar dingen vrij en fluïde zijn. The Blue Trail is queer, zonder dat mijn personages een queer identiteit hebben. Het was belangrijk dat Tereza het leven kon ervaren zonder er labels aan te hoeven hangen. Net zoals ze psychedelische ervaringen heeft zonder per se een psychonaut te zijn.”
Mascaro is niet de enige regisseur uit Brazilië die een vorm van futurisme of een alternatieve tijdlijn met magische elementen gebruikt om een sociaal-kritisch verhaal te vertellen. „Onze dagelijkse werkelijkheid is zo plotgedreven, dat we in de kunst de ruimte moeten vinden om te denken”, verklaart hij. „Wij filmmakers kunnen niet op tegen de soap rondom Bolsonaro. Dan kunnen we beter een plotloze, speculatieve werkelijkheid verzinnen.”
The Blue Trail . Regie: Gabriel Mascaro. Met: Denise Weinberg, Rodrigo Santoro, Miriam Soccarás, Adanilo, Lengte: 86 minuten.
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC