Tentoonstelling ‘Thuis bij Ter Borch’ is een tentoonstelling als een goed gelukt groepsportret. De familie Ter Borch wordt als een hecht gezin gepresenteerd, maar je hebt toch ook het idee dat je iedereen afzonderlijk leert kennen.
De tentoonstelling ‘Thuis bij Ter Borch’ in Museum De Fundatie Zwolle.
Gerard ter Borch de Jonge (1617-1681) is zonder twijfel de beroemdste telg. Zijn Metsu- en Vermeer-achtige toneelstukjes met hoffelijke heren en dames in fijn satijn behoren tot de canon van de zeventiende-eeuwse Nederlandse schilderkunst. Maar Gerard junior was de oudste zoon in een Zwols gezin waarin nog minstens drie andere kinderen van jongs af aan door hun vader werden aangemoedigd om te tekenen. Niet omdat ze professioneel kunstenaar moesten worden, maar omdat het leven leuker is als je tekenen kunt. Wie tekent ziet meer. Vader Gerard ter Borch de Oude was zelf een verdienstelijk tekenaar en gaf zijn kinderen uit drie opeenvolgende huwelijken – twee moeders stierven jong – les in het kopiëren van prenten en gipsen beelden én in het tekenen nae ’t leven, zoals dat heette, dus naar de directe waarneming.
Thuis bij Ter Borch – kunstenaarsfamilie in Zwolle. Tot en met 1 februari 2026 in Museum De Fundatie, Zwolle. Info: Museumdefundatie.nl
Gerard ter Borch de Jonge, De begroeting, ca. 1658. Olieverf op paneel, 80 x 75 cm. National Gallery of Art, Washington D.C.
Buiten tekenden de kinderen Ter Borch schaatsers op de stadsgracht, moeders met jengelende kinderen, sjouwende arbeiders, paarden voor wagens. Binnen tekenden ze zichzelf en elkaar. Het is het soort alledaagse taferelen waar nu onze smartphones van overlopen, maar waarvan uit pre-fotografische tijden nauwelijks iets is overgeleverd. Een spannende gewassen tekening van de Zwolse melkmarkt bij avond door Gerard junior, met donkere gestaltes die samendrommen rondom verlichte tenten, dat is het zeventiende-eeuwse equivalent van een festivalterrein op Instagram.
Harmen ter Borch, In de wind lopende figuren op een rij, 1648. Pen en inkt, 120 x 373 mm. Rijksmuseum Amsterdam
Dat de kinderen van één gezin zo intensief het dagelijks leven documenteerden is al bijzonder, maar nog ongewoner is dat een groot deel van hun tekeningen bewaard is gebleven. Vader Ter Borch ging er zorgvuldig mee om en noteerde onder een tekening vaak welk kind hem maakte en wanneer. Dochter Gesina bepaalde later dat de volledige ateliernalatenschap in de familie moest blijven. Eind negentiende eeuw kwam de collectie via een nazaat in het Rijksmuseum terecht. Het is dan ook in nauwe samenwerking met het Rijks dat Museum De Fundatie in Zwolle nu een omvangrijke tentoonstelling aan het artistieke gezin heeft gewijd.
Thuis bij Ter Borch (overigens twintig jaar geleden ook al de titel van een tentoonstelling over de familie in Museum Het Rembrandthuis) is een tentoonstelling als een goed gelukt groepsportret. De Ter Borchs worden als een hecht en gezellig gezin gepresenteerd, maar je hebt toch ook het idee dat je iedereen afzonderlijk leert kennen. Harmen ter Borch, bijvoorbeeld, was een scherpe observator die zijn ingespannen schrijvende en tekenende broertjes en zusjes vastlegde, een moeder die haar zoontje ontluist en een gezelschap dat met opwaaiende kleren in de wind loopt.
Moses ter Borch, Staande jongeman, ca. 1660 of later. Rood krijt, 297 x 183 mm. Fondation Custodia, Collectie Frits Lugt, Parijs
Gesina maakte verhalende waterverftekeningen, aanvankelijk ter illustratie van pastorale poëzie en ook later vaak in albums, die alleen in intieme kring werden bekeken. Moses was misschien wel het grootste talent van het stel, zo blijkt uit de originele zelfportretten die hij in zijn tienerjaren tekende en schilderde, en uit een reeks meesterlijke studies van jongemannen in rood krijt. Maar het blijft gissen naar hoe hij zich verder zou hebben ontwikkeld, want Moses ter Borch sneuvelde op zijn tweëentwintigste als soldaat in de tweede Engels-Nederlandse oorlog.
Gerard junior is, als enige gezinslid dat van schilderen zijn beroep maakte, ook op deze tentoonstelling de hoofdrolspeler. Maar het is verhelderend om zijn oeuvre nu eens in familieverband te zien. Ineens begrijp je dat voor de kinderen in zijn schilderijen waarschijnlijk jongere halfbroers en -zussen model hebben gestaan, en sowieso heeft hij Gesina vaak gecast voor de rol van jonge vrouw die het hof wordt gemaakt. Ook wordt duidelijk dat Gerards genrestukken helemaal in het verlengde liggen van de huiselijke scènes die in het gezin Ter Borch bij de vleet werden getekend: zie de moeder aan het spinnewiel en het jongetje dat de hond op zijn schoot vlooit.
Gesina ter Borch, Moses ter Borch aan de Engelse kust, 1670. Foto Rijksmuseum
Dat het in latere schilderijen allemaal wat deftiger wordt en over relaties tussen mannen en vrouwen gaat, kon weleens de rechtstreekse invloed zijn van Gesina, die in haar aquarellen ook zulke amoureuze ingewikkeldheden verbeeldde. Al die dwarsverbanden worden in Zwolle zichtbaar. Als je voortaan ergens een portret of conversatiestuk van Gerard ter Borch de Jonge ziet, weet je waar hij vandaan kwam.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC