Niet eerder sinds zijn oprichting in 1995 was SBS 6 politiek zo invloedrijk als nu, met name dankzij Vandaag Inside. Is de commerciële televisiezender bezig het Nederlandse Fox News te worden?
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
Over veel dingen is gepolariseerd Nederland het oneens, maar dat niemand het afgelopen jaar iets is opgeschoten met het tweemaal ter ziele gegane kabinet Schoof is een opvatting die best breed wordt gedeeld, zelfs door een deel van de kabinetsleden. Met de volgende verkiezingen in aantocht is de vraag interessant wie we deze grandioze mislukking in de schoenen kunnen schuiven, al was het maar om te voorkomen dat het nog eens gebeurt, en dan doemen naast allerlei ingewikkelde geopolitieke duidingen en verklaringen toch ook drie letters en een cijfer op: SBS 6.
Was het SBS 6-verkiezingsdebat van donderdag 16 november 2023 niet dé gamechanger van de politieke campagne van dat najaar? Van alle verkiezingsdebatten werd Het debat van Nederland op SBS 6 het best bekeken, in totaal door twee miljoen kijkers. Een dag voor dat debat bezette de PVV volgens een peiling van Ipsos met 17 virtuele zetels nog een derde plek, op 21 november was de partij met 27 virtuele zetels gestegen naar een tweede plaats, om op 23 november met 37 echte zetels de grootste partij van het land te worden.
Op 23 oktober organiseert SBS 6 opnieuw een verkiezingsdebat, net als in 2023 geleid door Wilfred Genee, die op SBS 6 tevens de meestbekeken talkshow van Nederland presenteert: Vandaag Inside (regelmatig ruim een miljoen kijkers). De spin-offs Oranjezomer en Oranjewinter scoren net zo goed. Ook zendt de zender sinds januari dagelijks het opinieprogramma Nieuws van de dag uit (vorige week zo’n 345 duizend kijkers ), gemaakt in samenwerking met De Telegraaf en gepresenteerd door Thomas van Groningen, die ook geregeld aanschuift bij Vandaag Inside.
Het gaat wellicht wat ver SBS 6 het Nederlandse Fox News te noemen, naar het conservatieve Amerikaanse televisiestation van Rupert Murdoch dat in 2016 Donald Trump het Witte Huis in hielp, maar dat de zender behoorlijk veel politieke macht heeft ten faveure van de rechterflank, staat vast. Toch?
In zijn werkkamer in Edam jaagt de inmiddels gepensioneerde SBS 6-oprichter Fons van Westerloo (79) peinzend de brand in een klein sigaartje. ‘Macht, macht... dan zou de zender nadrukkelijk voor een partij kiezen en zich bijvoorbeeld als één blok achter de VVD moeten scharen. Dat doen ze niet. Maar het beeld van SBS 6 als het Nederlandse Fox is wel een goeie. Hij heeft het altijd gewild, hè, een eigen zender, en hij heeft Fox daarbij vaak als voorbeeld genoemd.’
Met ‘hij’ doelt Van Westerloo op tv-producent John de Mol, die door middel van zijn mediaconcern Talpa Network sinds 2017 aan het roer staat van SBS 6 en zusterzenders Net 5, Veronica en SBS 9, een positie die hij tussen 2011 en 2017 deelde met Sanoma.
Eind augustus vierde SBS 6 zijn dertigjarig bestaan. In 1995 verliet tv-tycoon Fons van Westerloo (hij werkte behalve voor SBS onder meer voor de Avro, RTL en WNL) het zes jaar eerder in Nederland begonnen RTL om de nieuwe commerciële zender op te zetten.
Omdat SBS voor Scandinavian Broadcasting Systems staat, wordt vaak gedacht dat het concern Scandinavische roots heeft, maar de oprichters waren Amerikanen. Van Westerloo: ‘Ze hadden op de mediabeurs in Cannes gezien dat er ontzettend veel tv-programma’s te koop waren die niet werden verkocht, en concludeerden daaruit dat er in Europa ruimte was voor nog meer zenders. Omdat ze in Noorwegen begonnen, noemden ze het Scandinavian Broadcasting Systems.’
De naam en het profiel van de nieuwe zender mocht Van Westerloo zelf bedenken, en daar was hij snel uit. ‘SBS 6 was het meest logisch, na Nederland 1, 2 en 3 en RTL 4 en 5. Dat het een ordinaire zender moest worden was me ook meteen duidelijk. Het moest anders dan anders, dus ik keek gewoon wat er was, en dat was er nog niet. We waren in het begin vrij ranzig, hoor, ik dacht zelf ook weleens: jezus, waar zijn we mee bezig.’
Een van zijn inspiratiebronnen was het spelletjesprogramma Tutti Frutti van RTL Duitsland. ‘Dat was iets met dames die zich om onverklaarbare redenen uit- en weer aankleedden en daar was een groot publiek voor. Een publiek dat, het klinkt een beetje onaardig, laag op de sociale markt zat. Een geweldig succes, dat wilde ik ook.’
Wat Van Westerloo ook wilde, was een Nederlandse mediapartner. ‘Er moest een krant bij en De Telegraaf was de meest logische partij. Het bedrijf nam meteen een aandeel van 30 procent en betaalde daar 60 miljoen gulden voor. Zonder De Telegraaf was SBS nooit zo’n succes geworden.’ Inmiddels heeft De Telegraaf geen aandelen meer in SBS, dat sinds 2017 volledig eigendom is van John de Mols Talpa. Wel werkt de krant inhoudelijk met SBS 6 samen in Nieuws van de dag.
Over de vraag waar de ziel van SBS 6 en die van De Telegraaf elkaar raakten, hoeft Van Westerloo niet lang na te denken: ‘Sensatie.’ SBS 6 was eerder rechts dan links, zegt Van Westerloo: ‘Maar eigenlijk waren we helemaal niet politiek. We stonden aan de kant van de gewone mensen die geen grote ambities hebben, gelukkig zijn met hun voetbalclub en niet naar het Concertgebouw gaan, wat ik zelf overigens heel graag doe. SBS 6 was een echte volkszender, we werden ‘die campingzender’ genoemd.’
Een volkszender is het nog steeds. Of liever gezegd: weer, vindt Van Westerloo, die in 2003 bij SBS vertrok. ‘Toen John de Mol zich vanaf 2011 met SBS 6 ging bemoeien, dwaalde het af van de roots. De Mol wilde helemaal geen campingzendertje met gekke programma’s, hij wilde een lanceerzender voor zijn eigen programma’s. Toen hij nog alleen producent was, moest hij zijn formats steeds voorleggen aan vervelende televisiebaasjes zoals ik, die ook weleens nee zeiden. Met een eigen zender hoefde dat niet meer.’
Dat de ‘gewone mensen die gelukkig zijn met hun voetbalclub’ toch nog massaal naar SBS 6 kijken, komt volgens Van Westerloo met name door Vandaag Inside, de talkshow die van maandag tot en met vrijdag wordt gepresenteerd door Wilfred Genee, met Johan Derksen en René van der Gijp als vaste gasten. Tot 2018 zat het programma onder verschillende namen (Voetbal International, Voetbal Inside) bij concurrent RTL.
De conflicten met de leiding van dat bedrijf liepen geregeld hoog op, vooral als Derksen, daartoe vakkundig opgestookt door Genee, voor de zoveelste keer riep dat hij ‘schijt had aan de gehele RTL-directie’ of nog liever ‘naakt ging zwemmen in het bos’ dan naar RTL-collega Humberto Tan te kijken. In 2018 lukte het John de Mol, die al een tijdje op het drietal joeg, ze te laten overstappen naar Veronica. Sinds 2022 maken ze hun dagelijkse praatprogramma op SBS 6.
Van Westerloo: ‘Hun komst heeft die zender gered, want het ging daar helemaal niet best. Als je het hebt over de ziel van SBS 6, dan is dat nu de snor, Johan Derksen. Hij zegt rustig in de krant dat hij die talkshow alleen voor het geld doet – dat is echt SBS 6. De spanning met Wilfred Genee is ook leuk, die twee haten elkaar, dat is niet gespeeld.’
Ook bij SBS 6 deinzen de VI-mannen er niet voor terug hun collega’s en leidinggevenden af te branden en leiden uitspraken geregeld tot onrust, zoals toen Derksen vertelde dat hij als jongeling bij wijze van geintje een vrouw had gepenetreerd met een kaars. Van Westerloo: ‘Toen hebben ze wel even gedacht dat De Mol ze eruit zou flikkeren. Frans Klein heeft in die periode serieus geprobeerd het programma naar de NPO te krijgen.’
Klein was destijds een van de bazen bij de publieke omroep en is nu directeur televisie bij Talpa. Van Westerloo: ‘Maar voor De Mol telt uiteindelijk alleen het grote geld. De business gaat altijd voor: als het scoort, scoort het, dus de mannen van VI kunnen alles zeggen wat ze willen. VI is de droom voor elke zender, en John de Mol is hun gevangene.’
Maar politieke macht? Het Nederlandse Fox? Van Westerloo aarzelt. ‘Als je met De Telegraaf een dagelijks programma maakt dat je vol stopt met Telegraaf-commentatoren, wat SBS 6 doet met Nieuws van de dag, ben je natuurlijk wel politieke macht aan het uitoefenen. Maar ik denk dat Derksen het stemgedrag van de kiezer meer beïnvloedt dan Nieuws van de dag. En Derksen heeft volgens mij geen politieke agenda, ik zou althans niet weten waar hij nu politiek staat.’
Dat is inderdaad niet heel duidelijk. In de eerste aflevering van het nieuwe seizoen, maandag 18 augustus, kondigt Wilfred Genee aan dat het programma op verzoek van Johan Derksen ‘inhoudelijker, serieuzer en minder clownesk’ zal worden. Nog geen minuut later gaat het over Derksens afgelopen zomer overleden hond. Derksen: ‘Het is wel gek, hoor. Die hond heeft twaalf jaar bij ons in bed gelegen, dus we hebben nu ruimte, je wilt niet weten wat daar allemaal gebeurt. Alles doen we. Dat heb ik wel gemist met die hond, want die ging altijd mee liggen likken.’
Nadat muziekfestival Lowlands is afgeserveerd (‘linkse jongens allemaal’) en ‘dat Belgische mevrouwtje’ van Zomergasten een veeg heeft gekregen, is de VVD aan de beurt. Volgens Derksen moet lijsttrekker Yesilgöz zo snel mogelijk opstappen: ‘Ze heeft misgekleund, ze is beschadigd. Met haar gaat de VVD niet scoren.’ Positiever is hij over Jan Struijs van 50Plus, een ‘nuchtere man’ die met ‘beide poten in de maatschappij’ staat.
Genee tilt zijn iPad op om een sticker van provider 50+Mobiel te laten zien, een van de sponsoren van VI, en relativeert dan Derksens stemadvies: ‘Het lastige is: als jij partijen aanbeveelt, leid je ze eigenlijk regelrecht naar de slachtbank.’ Derksen: ‘Nou, dat denk ik niet.’ Genee: ‘Jawel. We hebben de BBB gehad, we hebben Thierry Baudet gehad, we hebben NSC gehad, we hebben nu 50Plus.’
Hoewel er in de eerste VI-maand veel over televisie wordt gesproken (met name over talkshow RTL Tonight) en ook Amerika, Gaza en Oekraïne vaak voorbijkomen, is de Nederlandse politiek het belangrijkste gespreksonderwerp. Heel soms zijn er complimenten (voor Henri Bontenbal, voor JA21) maar vaker klinkt kritiek. Zo wordt Stephan van Baarle van Denk een ‘klootzak eersteklas’ genoemd, Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren een ‘vervelend wijf’ en Rob Jetten van D66 een ‘weekdier’ dan wel ‘koorknaap’.
Ook Geert Wilders (‘tirannetje’) krijgt er geregeld van langs, want Derksen mag dan net als de PVV-voorman graag stellen dat er in Nederland te veel moslims zijn, met diens Israël-standpunten heeft hij niks. ‘Ik kan het bijna niet uit mijn bek krijgen, maar ik ben het volledig eens met die linkse partijen’, zegt hij op de dag van het debat over sancties tegen Israël. En als Wilders laat weten dat ‘Israël de volledige vrijheid moet krijgen om Hamas te vernietigen’, stelt Derksen dat Wilders ‘aanzet tot moord’, waarop Wilders op X reageert met de mededeling dat Derksen ‘compleet gestoord’ is.
Van der Gijp zegt in een van de uitzendingen dat hij in het verleden vaak op de persoon heeft gestemd, maar dit jaar ‘puur op het programma gaat en wat het beste is voor Nederland’. ‘Al die talkshows helpen ook niet. Het worden lulfabrieken.’
SBS 6 is in de dertig jaar van zijn bestaan behoorlijk veranderd, zegt voormalig televisiemaker Tina Nijkamp, nu vooral bekend als kijkcijferdeskundige die op haar Instagramaccount meer dan 45 duizend volgers bereikt. In 2002 zette ze voor SBS 6 Shownieuws op en in 2005 werd ze er programmadirecteur.
Volgens Nijkamp zijn drie programma’s in het dertigjarig bestaan van SBS 6 bepalend geweest voor de identiteit van de zender. ‘Om te beginnen Hart van Nederland, dat nog steeds bestaat, maar wel veel politieker is geworden. Het tweede is Sterren dansen op het ijs, uit de periode dat ik programmadirecteur was. Ik vond programma’s als Breekijzer en Over de rooie verschrikkelijk en wilde SBS 6 vriendelijker maken, meer een gezinszender – voor mijn tijd was het erg gericht op mannen.’
Na haar vertrek en met de komst van John de Mol werd SBS 6 een rommeltje, zegt Nijkamp. ‘Er kwamen opeens ingewikkelde quizzen en veel puur amusement. Alles moest chiquer, de boel werd opgepoetst en opgesmukt, maar daarmee verloor de zender wel zijn smoel.’
Die begint hij nu weer te krijgen. Dat komt, zegt Nijkamp, niet door Nieuws van de dag, niet door Hart van Nederland en ook niet door realityprogramma’s als Chateau Meiland of Massa is kassa van de veroordeelde zakenman Peter Gillis, en al helemaal niet door alle nieuwe formats die John de Mol via zijn zender ‘internationaal uitrolt’. Het komt vooral door Vandaag Inside, het derde programma dat Nijkamp bepalend noemt voor de identiteit van de zender.
‘Dankzij VI gaat het nu weer goed met SBS 6. Die mannen vertegenwoordigen opnieuw dat volkse gevoel, omdat ze zeggen wat veel mensen denken.’ Dat SBS 6 nu verkiezingsdebatten organiseert is volgens haar niet los te zien van VI. ‘In mijn tijd deden we echt geen debatten. Dat kwam niet eens in ons op, want we wisten zeker dat zoiets slechte kijkcijfers zou trekken: voor politiek nieuws stemde iedereen af op de NPO of RTL, dus dat was zonde van het geld. Dat is door VI totaal veranderd.’
Waar macht is, zijn machthebbers. In het geval van SBS 6 zijn dat de adverteerders, die jaarlijks ongeveer 150 miljoen euro netto naar de commerciële zender overmaken in ruil voor zendtijd. De zender mag maximaal 20 procent van de uitzendtijd op primetime (18.00-24.00 uur) aan reclame besteden, wat neerkomt op gemiddeld twaalf minuten reclame per uur.
Die adverteerders zal het worst wezen hoeveel en welke politieke uitlatingen er in de aanloop naar de verkiezingen worden gedaan, zegt chief growth officer Ruud de Langen van Dentsu, een van de grootste reclamebureaus van Nederland en verantwoordelijk voor onder meer de tv-reclames voor Albert Heijn, Heineken en KLM. ‘Het perspectief waarmee wij naar zo’n zender kijken is puur economisch.’
De Langen heeft de zender zien veranderen van plat en volks naar minder plat en nog steeds volks. Wat hetzelfde is gebleven, zegt hij, is de gunstige verhouding tussen de prijs die een adverteerder betaalt voor zijn zendtijd en het publiek dat hij daarmee bereikt.
‘Begin jaren negentig had je maar twee partijen voor tv-reclame, de Ster en RTL; die bepaalden ook de prijzen. Toen SBS 6 begon, hadden ze een veel betere prijs dan de anderen, en al snel begonnen ze ook bereik te krijgen. Tot op de dag van vandaag is die prijs-bereikverhouding bij SBS veel gunstiger dan bij Ster of RTL. Dáár kijken wij naar.’
In de reclame wordt gewerkt met basisprijzen op basis van GRP’s, Gross Rating Points: 1 GRP staat voor 1 procent kijkdichtheid in een bepaalde doelgroep. De Langen: ‘Sommige doelgroepen, jongeren bijvoorbeeld, zijn met televisie moeilijk te bereiken en dus duurder. De wat oudere doelgroep kijkt veel televisie en is goedkoper.’ In die groep zit ook de gemiddelde SBS-kijker, zegt De Langen. ‘Die woont buiten de Randstad en is minder hoog opgeleid dan de gemiddelde NPO-kijker. RTL zit wat doelgroep betreft een beetje tussen NPO en SBS in.’
De SBS-kijkers vormen misschien niet de meest kapitaalkrachtige groep Nederlanders, commercieel zijn ze wel degelijk interessant, volgens De Langen. ‘Straatarm zijn ze ook niet, en de grote adverteerders zijn toch de retailers: Lidl, Albert Heijn, Kruidvat. En al die mensen komen daar, hoor, en ze gaan er met grote karren weer vandaan. Wasmiddel en shampoo gebruikt iedereen.’
Wat de politieke voorkeur van de SBS 6-kijker is, weet De Langen niet. ‘Daar plannen we ook niet op. Als je veel bereik wilt toevoegen aan je, campagne pak je Vandaag Inside, maar dat doe je omdat er een miljoen mensen naar kijken, niet omdat het programma links of rechts is. Als Johan Derksen met zo’n kaars begint te zwaaien is dat wel een dingetje, dan krijgen we een paar telefoontjes van ‘boek daar de spotjes maar even af tot er weer wat rust in de tent is’. Maar wat hij over Wilders zegt, interesseert de adverteerder echt niet.’
Bij Ipsos I&O in Amsterdam zoekt opinieonderzoeker Peter Kanne in zijn aantekenboekje naar de cijfers van na het SBS 6-verkiezingsdebat van 16 november 2023. In het Rapport politieke peiling Tweede Kamer schreven Kanne en zijn collega’s in 2023 al dat kiezers op de vraag waarom ze naar de PVV waren geswitcht, vaak zeiden dat Wilders hen bij het SBS 6-debat had overtuigd.
Kanne: ‘Interessant zijn ook de verschillen in opleidingsniveau. Van de lager opgeleiden zei 31 procent dat ze het debat hadden gezien, van de hoger opgeleiden 19 procent. Dat is bij dit soort programma’s vaak omgekeerd: naar een debat van de NPO kijken veel minder laag- dan hoogopgeleiden.’
Hoewel niet precies is vast te stellen in hoeverre het kijkerspubliek naar dat verkiezingsdebat samenviel met dat van bijvoorbeeld Vandaag Inside, is het duidelijk dat er veel overlap zit. Peter Kanne: ‘En dat is een belangrijk punt: naar zo’n SBS 6-debat kijken dus veel mensen die normaal gesproken de politiek niet zo volgen, maar dat daar wel doen, omdat SBS 6 hun vaste honk is en het debat ook nog eens wordt geleid door de man die ook VI presenteert.’
Kanne is een groot voorstander van debatten: ‘Een kiezer wil zien wie hij de sleutel van het torentje toevertrouwt en het is relevant of zo iemand zich in een debat staande houdt. Maar mensen moeten niet straffeloos maar van alles kunnen roepen, zoals in bij SBS 6 gebeurde, ze moeten worden gecorrigeerd, bij voorkeur door factcheckers, zoals je ook bij de Amerikaanse debatten zag.
‘Er waren geen regels, het was totale chaos, een soort freefight, helemaal de sfeer van Vandaag Inside. Die mannen doen me denken aan pestkoppen op het schoolplein, die heel grappig kunnen zijn – maar altijd ten koste van mensen. Ik hou niet van dat cynische nihilisme. Maar dat zie je niet alleen bij SBS 6; Gijs Groenteman en Marcel van Roosmalen kunnen er ook wat van.’
Het antwoord op de vraag of je SBS 6 de schuld van de politieke chaos van het afgelopen jaar in de schoenen kunt schuiven, is natuurlijk nee: die chaos is vooral te danken aan de verantwoordelijke politici. Maar je kunt best constateren dat SBS 6 met zijn combinatie van Nieuws van de dag, VI en een groot verkiezingsdebat een flinke dosis politieke macht heeft.
En hoe dat op 29 oktober zal uitpakken weet niemand. Peter Kanne: ‘Er is altijd één iconisch debat dat alles in beweging zet, en dat is altijd een ander debat dan je van tevoren verwacht.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant