nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden De campagne is begonnen, en de vraag is: zullen de essentiële thema’s ook aan de orde komen? Halve waarheid, uitgestelde waarheid, gemanipuleerde waarheid: een naïeve fase in de nationale politiek.
Poolse politieagenten staan bij één van de neergeschoten Russische drones.
Ruim een kwarteeuw eisen mensen in dit land nu hun vrijheid van meningsuiting op. Geen censuur meer, iedereen moet alles kunnen zeggen. De vorderingen zijn spectaculair: afgelopen zomer bleek ook Jack van Gelder politieke relevantie te hebben. Tegelijk blijft het opvallend dat al die aandacht voor meningsuiting zelden gepaard gaat met aandacht voor meningsvorming.
Toch kan iedereen zien dat bijvoorbeeld online, bij niet-professionele media, de propaganda domineert. Influencers zetten op YouTube, TikTok en Instagram de toon. Hun motieven, hun sponsors? Mistig, meestal.
Intussen groeit wereldwijd de eigenliefde: bevorder nationale soevereiniteit, verwerp globalisering. Vaak is weerzin tegen migratie de aanjager. In Trumps tweede termijn zijn the globalists in de VS gedegradeerd tot een soort staatsvijanden.
Toch brengen meer eigenliefde en minder globalisering niet per se meer stabiliteit in de wereld. Israël houdt huis in het Midden-Oosten. De verwoesting van Gaza (Hamas) sinds 2023. Eerder dit jaar aanvallen op Libanon (Hezbollah), Jemen (Houthi’s) en Iran (nucleair programma). Deze week op Qatar (Hamas). Trump liet het allemaal begaan.
In zijn eigen land werd woensdag de conservatieve influencer Charlie Kirk vermoord. Andere binnenlandse geweldsverlangens staken de kop op. Diezelfde dag provoceerde Poetin, na drie jaar agressie in Oekraïne, Polen (en de NAVO) met een drone-aanval. Weer reageerden de VS lauw.
En vooral viel die woensdag een interview met vicepresident JD Vance op. Hij benadrukte dat het mooie van vrede in Oekraïne zou zijn dat de VS de economische banden met Rusland kunnen aanhalen, vooral inzake olie en gas.
Zoveel gebrek aan kennis over de recente geschiedenis hoor je niet vaak. Dit was precies hoe Europa met Poetin omging na diens aantreden als president in 2000. Wandel durch Handel, zeiden de Duitsers: integreer de Russische en Europese economie, vooral inzake olie en gas, en blijvende vrede zal het resultaat zijn.
Dit hebben we geweten: wat volgde waren de Russische invasie van Georgië (2008), de annexatie van de Krim (2014) en de aanval op heel Oekraïne (2022). Dat laatste jaar besloten de meeste Europese landen bijna al hun Russische projecten, ook in olie en gas, te stoppen. En zie: nu azen de Amerikanen erop.
Leuke NAVO-partner. Deze zomer was Trump op de Haagse NAVO-top om te vieren dat Europa de defensie-uitgaven verhoogt om zich tegen de Russische agressor te wapenen. Maar zelf wil hij dus vooral dat de Europese rol in Russische olie- en gaswinning in Amerikaanse handen komt.
Het is de wereld zoals Trump die ziet: ieder voor zich, en ik eerst. „We kunnen niet meer rekenen op deze Amerikaanse president”, zei Frans Timmermans (GL-PvdA) donderdag in de Kamer, en je kunt hem moeilijk ongelijk geven.
De vraag blijft of de NAVO überhaupt kan overleven nu haar voornaamste lidstaat allereerst aan zichzelf denkt. Voor Nederland, relatief klein en niet eenvoudig verdedigbaar, roept het existentiële vragen op: hoe kan het zich handhaven als grotere landen zouden meegaan in een wedloop van eigenbelang, minder globalisering en meer militair conflict?
Dit lijken me vérreweg de voornaamste verkiezingsthema’s. Zeker nu ook hier de bekendste voorvechter van nationale soevereiniteit en minder migratie, Geert Wilders, voorlopig het sterkste politieke merk is. Mede daardoor is de politiek geobsedeerd door het migratievraagstuk, en zeker gezien het bovenstaande zouden partijleiders daar vragen bij kunnen hebben.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
Kiezers willen minder migratie, dat is duidelijk, maar daar zitten nuances aan die weinig aandacht krijgen.
Zo liet het Nationaal Kiezersonderzoek 2023 zien dat het negatieve oordeel van het electoraat over migratie en assimilatie sinds de jaren negentig globaal stabiel is. Toch werd de PVV of een vergelijkbare partij bij de negen Kamerverkiezingen in 1994-2021 niet de grootste.
In de VS toont langlopend onderzoek van Gallup aan dat de twee keer dat de Democraat Bill Clinton tot president verkozen werd, in 1992 en 1996, de weerzin tegen illegale migranten zelfs aanzienlijk groter was dan in 2016 en 2024, toen Trump won. Boeiend, nietwaar?
Daarom ook heb ik meer interesse in meningsvorming dan in meningsuiting (sorry, Jack). Want wie nader op de feiten inzoomt, zal vaststellen dat de afkeer van migratie in Nederland óók het product is van een politieke cultuur die draait om halve waarheden.
Behalve dat kiezers kritiek op migratie hebben, zijn ze enthousiast over globalisering. Je zou het afgaande op de – vaak niet onlogische – kritiek in politiek en media misschien niet verwachten. Maar in 2020 constateerde een SCP-studie zelfs dat Nederlanders er „uitzonderlijk positief” over zijn, en dat „driekwart van de Nederlanders onderschrijft dat globalisering een kans biedt op economische groei”.
Het punt is dat er nooit een structureel debat is gevoerd waarin migratiekritiek én profijt van globalisering in samenhang werden besproken. Want zoals het CPB vorig jaar aantoonde: naarmate de nationale economie meer groeit, neemt de migratie naar Nederland verder toe. En de voormalige minister voor Buitenlandse Handel van het kabinet-Schoof, Reinette Klever (PVV), wees er nog in mei in een Kamerbrief op dat het land in „de top-20 van grootste economieën ter wereld” staat, mede dankzij de globalisering. Daarmee „verdienen we ruim een derde van ons nationale inkomen”, aldus Klever. „Dat levert 2,6 miljoen voltijdbanen op – ongeveer een derde van het totaal aantal banen.”
Klever is kortom óók overtuigd aanhanger van economische globalisering. Althans, zolang die andere halve waarheid er niet bijstaat: dat dit migratie bevordert.
Inmiddels is het migratiedebat in een permanente staat van alarmisme beland. Neem de noodwetgeving vorig jaar. Door de Tweede en Eerste Kamer te omzeilen, wilden coalitiepartners op verzoek van de PVV „de acute noodsituatie […] voor de asielinstroom” in 2024 „direct aanpakken”.
Maanden coalitieconflict volgden: het was onmogelijk de noodsituatie juridisch te onderbouwen. De noodwetgeving bleef uit, en na de kabinetsval beschuldigde Wilders NSC van sabotage.
Maar afgelopen zomer verscheen hierover een inzichtelijk rapportje. Uit De Staat van Migratie 2025 blijkt dat in 2024, toen de noodsituatie van Wilders direct aangepakt moest worden, „het aantal eerste asielaanvragen […] was gedaald met 16 procent” ten opzichte van 2023. Die acute noodsituatie was niet eens een halve waarheid: die heeft domweg nooit bestaan.
Zo neemt de feitelijkheid van het politieke debat verder af. Vorig jaar juni zei de Commandant der Strijdkrachten, Onno Eichelsheim, in Buitenhof dat Israël „in algemene zin disproportioneel geweld gebruikt”. Hij kreeg in de Kamer, ook van de VVD, de wind van voren.
Maar deze week steunde die partij met een Kamermeerderheid alsnog een handelsembargo tegen illegale Israëlische nederzettingen. Conclusie: achteraf kon de politiek de waarheid in 2024 nog niet aan.
De Haagse meningsvorming werd vorig jaar bovendien mede bepaald door de staat Israël, zoals hartje zomer bleek uit het Dreigingsbeeld Statelijke Actoren van de NCTV. Daarin stond dat „ook Israël de politieke en publieke opinie [in Nederland] probeert te beïnvloeden”.
De NCTV verwees naar een Israëlisch regeringsrapport na de rellen rond Ajax-Maccabi, waarin mogelijke betrokkenen bij de ongeregeldheden werden genoemd. Het kabinet kreeg het stuk niet, maar Caroline van der Plas (BBB) zwaaide ermee in de Kamer en vroeg opheldering.
Het gevolg, volgens de NCTV: „Zo kunnen genoemde personen worden bedreigd of geïntimideerd, en in het ergste geval worden aangevallen.”
Halve waarheid, uitgestelde waarheid, gemanipuleerde waarheid: in een onzekere, fragmenterende en agressieve wereld is de landspolitiek in een zorgelijk naïeve fase beland.
Alle aandacht voor meningsuiting, zelden voor meningsvorming. Zodat vooral deelthema’s, ingestoken dilemma’s en gevestigde belangen bovenaan de politieke agenda belanden.
Laat ik over dit laatste nog één voorbeeld noemen. In het bepalende moment van de campagne van 2002, een vraaggesprek in de Volkskrant, zei Pim Fortuyn dat hij het discriminatieverbod wilde schrappen. Maar ook beklaagde hij er zich in dat stuk over, in antwoord op de eerste vraag, dat Nederland „een verzorgingsstaat voor gevestigde ondernemers is geworden”.
En zijn volgelingen op de nieuwrechtse flank zijn dit volkomen vergeten: in solidariteit met de agrosector doen de BBB-bewindslieden van het kabinet-Schoof er alles aan die groep gevestigde ondernemers te ontzien waardoor nieuwe bedrijvigheid – in de bouw, de infrastructuur, et cetera – al jaren wordt geblokkeerd.
En zo deed zich deze zomer het gênante feit voor dat minister van Landbouw Femke Wiersma (BBB) het FD vertelde dat zij volgens regeringsexperts „goede plannen” zou hebben om Nederland „van het slot te krijgen”.
Hierna besloten die adviseurs dan maar zelf bekend te maken dat haar plannen het stikstofdossier amper vooruit helpen. Niettemin stonden de kosten op dat moment al op minimaal 21 miljard (21 miljard!) euro. Fortuyn draait zich om in zijn graf.
Reacties zijn altijd welkom, graag naar t.meeus@nrc.nl of via mijn LinkedIn. Een speciaal verzoek: mail mij over online campagne-uitingen – in uw inbox, op sociale media, in chatgroepen, privéberichten, etc. – die u verrassen of anderszins opmerkelijk vindt. Zo hoop ik zicht te krijgen op campagne-activiteiten die zich aan de openbaarheid onttrekken. Dat kan me helpen. Bedankt alvast.
Source: NRC