De opvang van Oekraïners stokt. Drie jaar na de Russische inval zijn het sentiment en de praktijk gekanteld; gastgezinnen stopten ermee en plekken met een tijdelijk karakter verdwenen. De wanhoop nabij mailt Vadim uit Kyiv 342 gemeenten voor een plek.
is verslaggever binnenland van de Volkskrant.
Zijn tent ligt nog in Kyiv. Vadim (38) had niet gedacht dat die in Nederland van pas zou kunnen komen. Een zware rugzak en een grote tas, meer heeft hij niet bij zich als hij op Schiphol landt. In de appgroep van Oekraïense lotgenoten ging het vooral over de juiste documenten, niet over volle opvanglocaties.
Dat de programmeur zijn eerste nacht buiten zou doorbrengen, was niet in hem opgekomen. ‘Ik drink niet, rook niet en heb geen strafblad.’ Dat maakt de opvanglocatie voor Oekraïners in Eindhoven niets uit. Vol is vol. Water en wat te eten kunnen ze hem bieden, verder niets. Vadim baalt dat hij 25 euro heeft uitgegeven aan een treinkaartje. En weet dat er die avond niets anders opzit dan een slaapplek onder de bomen te zoeken. ‘Gelukkig was het droog.’
De situatie in Eindhoven is geen uitzondering: vrijwel alle 97 duizend opvangplekken voor Oekraïners in Nederland zijn bezet. En hoewel de oorlog al drieënhalf jaar duurt, arriveren er nog wekelijks honderden nieuwe vluchtelingen.
Omdat er geen landelijke aanmeldplek meer is – de hub in Jaarbeurs Utrecht werd in 2024 opgeheven vanwege een gebrek aan doorstroomlocaties – reizen gevluchte Oekraïners – mannen, vrouwen en kinderen – vaak van de ene naar de andere locatie, op zoek naar onderdak.
Alleen al in Friesland krijgen wekelijks ongeveer honderd Oekraïners te horen dat er voor hen geen plek is, zei burgemeester van Heerenveen Avine Fokkens vorige week in de Leeuwarder Courant. ‘We hebben geen idee waar ze blijven, ze raken uit zicht en we maken ons grote zorgen.’
Het Rode Kruis schat dat het maandelijks om honderden mensen gaat. Wie een auto of kennissen met een bank bezit heeft geluk, de rest belandt net als Vadim op straat.
Woensdag noemde de Vereniging van Nederlandse Gemeenten de situatie ‘zeer kritiek’, nadat ze dit voorjaar ook al aan de bel had getrokken. Provincies, gemeenten en hulporganisaties zijn eensgezind, en vragen de overheid met voldoende geld en een langetermijnvisie te komen.
Door de schrijnende gevallen – moeders met kinderen of ouderen die worden weggestuurd – ontstaat ook discussie over wie recht heeft op een plek in de opvang. Zo menen sommige bestuurders dat Oekraïners die hier al jaren verblijven en een baan en een vast inkomen hebben inmiddels op eigen benen moeten kunnen staan.
Uitgeput door de reis en het sjouwen met zware tassen slaapt Vadim verrassend goed, zijn eerste nacht in Nederland. Op een pleintje raakt hij aan de praat met reisleider Anna van Agt (45). Ze moet naar haar werk, maar geeft hem haar nummer voor het geval hij op een later moment zijn bagage bij haar wil stallen. Als backpacker weet ze hoe vervelend zo’n zware rugzak kan zijn.
Over zijn beweegredenen om uit Oekraïne te vertrekken wil Vadim omwille van zijn veiligheid niet veel kwijt. Om diezelfde reden wil hij niet met zijn achternaam in de krant. Zijn reis begon een jaar geleden, toen zijn vrouw hem opdroeg Kyiv te verlaten. Ze zouden dolgraag een gezin stichten. Maar in een stad waarop vrijwel elke nacht drones en raketten worden afgevuurd?
Het is net voor de herverkiezing van Donald Trump, de tekenen voor Oekraïne zijn ongunstig. Verplicht in militaire dienst wil hij niet. ‘Ik pas ervoor een marionet te zijn in het toneelstuk van iemand anders. En ik wil niet constant in spanning zitten over de vraag of Amerika wel of niet nieuwe wapens levert.’
Zijn vrienden vechten nog wel dagelijks voor het voortbestaan van hun land. Vadim ondersteunt hen waar mogelijk, met geld voor munitie, kleding of auto-onderdelen wanneer de legerleiding er niet in slaagt om hierin te voorzien.
Vanwege de mobilisatie mogen mannen Oekraïne niet verlaten. In tegenstelling tot anderen, die zwemmend naar een ander land vluchtten, hoefde hij geen halsbrekende toeren uit te halen om te kunnen vertrekken. Via Moldavië, Griekenland en Egypte bereikt hij Nederland, dat hij kent omdat zijn voormalige trainer – Vadim was ooit professioneel powerlifter – er al voor de oorlog naartoe emigreerde. Dat iedereen hier Engels spreekt en de regering Oekraïne ondersteunt, is mooi meegenomen.
Anders dan de opvang van asielzoekers (een verantwoordelijkheid van het COA) is de opvang van Oekraïense vluchtelingen sinds het begin van de oorlog een taak van gemeenten. Het eerste jaar was het geen enkel probleem om geschikte locaties te vinden. Het draagvlak was groot, iedereen wilde helpen.
Drie jaar later zijn het sentiment en de praktijk gekanteld. Gastgezinnen stopten ermee en plekken met een tijdelijk karakter liepen af. Tot de zomer van 2024 kwamen vrijwel alle Oekraïense vluchtelingen eerst bij het aanmeldcentrum in Utrecht terecht, om vanuit die noodopvanglocatie door te stromen naar andere gemeenten.
Maar toen dat door een gebrek aan nieuwe bedden vrijwel onmogelijk werd, ontstonden er gevaarlijke situaties in de noodopvang, waarna de veiligheidsregio geen andere oplossing zag dan de deuren te sluiten. Sindsdien is er amper zicht op hoe vaak mensen zonder hulp worden weggestuurd.
De tienduizend extra opvangplekken die gemeenten voor de zomer hadden moeten realiseren, zijn er niet gekomen. En mensen die een bed hebben weten te bemachtigen, vertrekken zelden.
Wat niet helpt, is dat het creëren van een nieuwe opvanglocatie een flinke investering vergt. Gemeenten weten niet zeker hoelang Oekraïense vluchtelingen hier mogen blijven, waardoor het hoogst onzeker is of de kosten daarna nog zullen worden gedekt. Grotere gemeenten kunnen dat risico wel dragen, maar voor kleinere is dat lastiger. Gemeenten krijgen inmiddels ook minder geld voor de opvang: de bijdrage die ze van het Rijk ontvangen, daalde van 100 naar 44 euro per persoon per dag.
Vadim maakt zich op voor een tweede nacht op straat. Ook op het gemeentehuis kreeg hij nul op het rekest. Met het busje van Anna heeft hij tevergeefs nog twee locaties in de omgeving van Eindhoven bezocht, maar er was geen plek.
Zijn vrouw struint ondertussen thuis in Kyiv het internet af. Op het platform Host4Ukraine stuit ze op een ‘free shared house’ in het midden van Nederland, dat tot begin september beschikbaar is. ‘Mijn man heeft nu hulp nodig’, schrijft ze. ‘Hij is in Eindhoven en heeft geen plek om te wonen. Help hem alsjeblieft.’
De man achter de advertentie, logistiek medewerker Patrick van Baalen (26), antwoordt binnen een halfuur. Omdat hij nog op vakantie is in Frankrijk en pas de dag erna thuiskomt, besluit hij een hotel voor Vadim te boeken. ‘Iets wat ik normaal nooit doe.’
Sinds hij drie jaar terug de sleutel van zijn benedenwoning in Ede kreeg, biedt Patrick de enige slaapkamer aan Oekraïense vluchtelingen aan. Hij voelt zich verbonden met hun lot. Vanwege zijn ex-vriendin, een Oekraïense, en vanwege de Oekraïners met wie hij samenwerkte bij een distributiecentrum.
Groot is het huis niet, 42 vierkante meter. Het betekent dat hij zelf vrijwel altijd in zijn woonkeuken slaapt, op een geïmproviseerde bedbank.
Inmiddels woont de Oekraïense student Volodymyr (20) alweer jaren bij hem in. Hij studeert in Nijmegen en in het weekend verblijft hij bij zijn moeder in Wassenaar. Tijdens vakanties of lange weekenden biedt Patrick de kamer aan als noodopvang voor anderen. Om te helpen. ‘Maar misschien ook een beetje om de eenzaamheid tegen te gaan.’
Vrouw of man, dat maakt hem niet uit. Mannen die alleen maar vrouwen willen, vertrouwt hij niet. ‘Dat is een red flag.’
Geld wil hij er niet voor hebben. Zelfs niet toen hij nog in de schuldsanering zat en moest rondkomen van 50 euro per week. ‘Ik wil niet profiteren van een oorlog waarin elke dag mensen sterven.’ Patrick benadrukt dat anderen helpen ‘niet alleen iets is voor linkse mensen, zelf ben ik hartstikke rechts’.
De Friese commissaris van de Koning Arno Brok (VVD) wierp naar aanleiding van de overvolle opvang in Heerenveen de vraag op of mensen die werken en zelf een huis kunnen betalen nog wel recht hebben op een plek. Brok licht telefonisch toe dat het wrang is dat mensen die een baan hebben een plaats bezet houden die is bedoeld voor kwetsbare Oekraïners.
Sinds de Russische inval kwamen al naar schatting 127 duizend Oekraïners naar Nederland. Daarvan vond meer dan de helft een baan. Dat zijn vaak tijdelijke functies: uitzend- of oproepkracht.
Brok weet dat het met de huidige krapte niet eenvoudig is om een woning te vinden. Daarom ziet de bestuurder ook een rol weggelegd voor de vele tuinders in de gemeente Waadhoeke, die immers volop profiteren van de Oekraïense arbeidskrachten. ‘Zij zouden best voor adequate woonruimte in de nabijheid van hun bedrijven mogen zorgen. Dan snijdt het mes aan twee kanten.’
De Veiligheidsregio Utrecht deed vorig jaar al een dringend beroep op werkgevers om voor opvang van Oekraïners te zorgen, zodat de gemeentelijke opvang kon worden ontlast. Die oproep vond weinig gehoor.
Demissionair minister van Asiel en Migratie Mona Keijzer (BBB) beloofde deze week snel met een voorstel te komen om te ‘prioriteren’ wie recht heeft op opvang. ‘Als je nog twee bedden hebt en er een moeder met een kind komt of een volwassen, stevige man die hier komt werken, zou het natuurlijk heel logisch zijn om die afweging wel te gaan maken.’
Nu is het niet toegestaan om vluchtelingen die te veel verdienen de deur te wijzen, omdat de Europese Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) stelt dat alle Oekraïners binnen de EU recht hebben op opvang, zorg en onderwijs. Hierdoor is het ook niet mogelijk om overlastgevers uit een opvang te zetten.
Keijzer, die het dossier na de val van het kabinet overnam van Marjolein Faber (PVV), heeft wel een manier gevonden om de kosten beter te dekken. Over twee weken betaalt een Oekraïense vluchteling met een baan een fors hogere eigen bijdrage aan de gemeente van 244,22 euro per maand.
Na een doorwaakte nacht in een hotel in Eindhoven reist Vadim vrijdagmiddag naar Ede. In het weekend is de gemeente gesloten, dus neemt Patrick hem mee naar Heideweek Ede, een lokaal feest, en naar Ajax, dat in eigen huis van Heracles wint.
Op dinsdag zijn ze welkom bij het inloopspreekuur. Daar volgt goed nieuws: er is plek in Westervoort, ongeveer 30 kilometer verderop. Maar als de mannen nog diezelfde middag arriveren bij de ‘regionale hub’ die wordt gerund door het Rode Kruis, blijkt niemand er iets van te weten. Na vijf minuten staan ze weer buiten.
Vadim is de wanhoop nabij. Over vijf dagen moet hij Patricks kamer verlaten. Na te zijn afgereisd naar Eindhoven, Ede, Westervoort en Den Haag is het tijd voor een nieuwe strategie. Hij vraagt Patrick hoeveel Nederlandse gemeenten er zijn en besluit ze alle 342 te mailen. Zijn vrouw neemt de letters a tot en met m voor haar rekening, hij doet de rest.
Tientallen afwijzingen volgen. Maar dan krijgt hij bericht uit Middelburg: de gemeente heeft een plek, in een containerwoning. Zeeland is een stuk verder dan Vadim had gehoopt, maar Patrick adviseert hem niet al te kieskeurig te zijn.
Het is nog onduidelijk of Oekraïners na de oorlog in Europa mogen blijven. De richtlijn die bepaalt dat ze recht hebben op onderdak, werd onlangs weer met een jaar verlengd, tot 2027. Of mensen daarna nog terug willen keren, is de vraag. Tegen die tijd verblijven sommigen hier al vijf jaar. Ze spreken de taal, hebben kinderen die hier geworteld zijn.
Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum deed eind vorig jaar onderzoek naar de groep en constateerde dat 20 procent terug zou willen als het vrede is. De helft twijfelt en 30 procent zou sowieso langer in Nederland willen blijven.
Keijzer – die als Kamerlid begin 2024 opperde dat sommige vluchtelingen misschien wel terug konden naar veilige delen van het land – gaf deze week aan dat haar ministerie aandacht heeft voor Oekraïners die hier zouden willen en kunnen blijven. Maar, voegde ze er tijdens het vragenuur aan toe: ‘Alles wat we doen is wel gericht op het uiteindelijk bereiken van een situatie waarin Oekraïners ook terug kunnen, om daar mee te helpen aan de opbouw.’
Vadim heeft nog geen idee hoe de toekomst eruit zal zien. Eerst maar eens een burgerservicenummer regelen, zodat hij op zoek kan naar een baan en een woning. Deze week zijn er veel zorgen over zijn vrouw die over een paar dagen naar Nederland komt, maar in Oekraïne nu meer aanvallen van raketten en drones te verduren krijgt dan ooit.
Volgend weekend viert Patrick zijn verjaardag. Hij hoopt dat het echtpaar komt, maar vreest dat ze wel iets anders aan hun hoofd zullen hebben. Dat is zo, maar Vadim wil er toch graag bij zijn. ‘Mijn vrouw wil hem dolgraag ontmoeten en heeft zelfs al cadeautjes gekocht.’
In Eindhoven worden dagelijks Oekraïense nieuwkomers weggestuurd bij opvanglocaties, laat de gemeente in een reactie weten. Vrijwel alle plekken in de provincie Noord-Brabant zijn bezet. In de crisisnoodopvang in Westervoort worden alleen mensen opgenomen als de gemeente zeker weet dat ze binnen 72 uur kunnen worden doorgeplaatst. Een enkele keer kan iemand langer blijven, maar dan moet er al zicht zijn op een plek.
Ook Vluchtelingenwerk signaleert een toename in het aantal Oekraïners dat niet wordt geholpen. Zij geven vluchtelingen een brief mee waarop staat dat ze recht hebben op opvang en verwijzen kwetsbare groepen door naar fysieke locaties van het Rode Kruis. De inschatting dat het maandelijks om honderden mensen gaat, is enkel gebaseerd op wat het Rode Kruis ziet op die vijftien plekken. Het daadwerkelijke getal ligt hoger, niemand weet hoe hoog precies.
Om veiligheidsredenen gebruiken we alleen Vadims voornaam. Zijn volledige naam is bij de hoofdredactie bekend.
Luister hieronder naar onze podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant